Letter 124
On the 6th of December I came to Aeculanum, and there I read your
letter, which Philotimus handed to me. I was pleased at the first
glance to see it was
erant a te ipso scriptae, deinde earum accuratissuma diligentia sum
mirum in modum delectatus. Ac primum illud, in quo te Dicaearcho
adsentiri negas, etsi cupidissume expetitum a me est et te approbante,
ne diutius anno in provincia essem, tamen non est nostra contentione
perfectum. Sic enim scito, verbum in senatu factum esse numquam de ullo
nostrum, qui provincias obtinuimus, quo in iis diutius quam ex senatus
consulto maneremus, ut iam ne istius quidem rei culpam sustineam, quod
minus diu fuerim in provincia, quam fortasse fuerit utile. Sed "quid
si hoc melius?" opportune dici videtur ut in hoc ipso. Sive enim ad
concordiam res adduci potest sive ad bonorum victoriam, utriusvis rei
me aut adiutorem velim esse aut certe non expertem; sin vincuntur
boni, ubicumque essem, una cum iis victus essem. Quare celeritas
nostri reditus ἀμεταμέλητος debet esse. Quodsi ista nobis cogitatio de
triumpho iniecta non esset, quam tu quoque adprobas, ne tu haud multum
requireres illum virum, qui in sexto libro informatus est. Quid enim
tibi faciam, qui illos libros devorasti? Quin nunc ipsum non dubitabo
rem tantam abicere, si id erit rectius. Utrumque vero simul agi non
potest, et de triumpho ambitiose et de re publica libere. Sed ne
dubitaris, quin, quod honestius, id mihi futurum sit antiquius. Nam,
quod putas utilius esse, vel mihi quod tutius sit, vel etiam ut rei
publicae prodesse possim, me esse cum imperio, id coram considerabimus
quale sit. Habet enim res deliberationem; etsi ex parte magna
in your handwriting; and I was highly delighted at the care
and attention it showed. First you say that you disagree with
Dicaearchus. Now, though I was exceedingly anxious, and that with
your approval, not to stay in my province more than a year, it was
not my own efforts that gained the point. For you should know that no
word was ever said in the House about any of us provincial governors
outstaying the term of our appointment; so that now I am not to be
blamed even for making a shorter stay in my province than was perhaps
to my advantage. But "all for the best" is an apt saying, as it is in
this case. For, if peace can be patched up, or the loyalists can be
made to win the victory, I should be sorry not to assist or at any
rate have a hand in the matter. But, if the loyalists are conquered, I
should share their defeat wherever I were. So my speedy return ought
not to cost me any regret. If this idea of a triumph that you approve
had not come into my head, you would find me not far short of the ideal
statesman I sketched in the sixth volume. What would you have me
do, you devourer of those books of mine? Even now I will not hesitate
to throw away my great ambition, if that course is better. One cannot
of course play both parts at once, the selfish candidate for triumph
and the independent politician. But doubt not that I shall take honesty
to be my best policy. As for your point that it were better for me,
whether for my private safety, or for the public welfare, that I should
retain my command, we will talk it over together. It is a matter for
deliberation,
Cf. II, 16, where Dicaearchus is mentioned as an advocate of an
active life. He was a pupil of Aristotle, and wrote philosophical and
geographical works.
Of the _De Republica_.
tibi adsentior. De animo autem meo erga rem publicam bene facis quod
non dubitas, et illud probe indicas, nequaquam satis pro meis officiis,
pro ipsius in alios effusione illum in me liberalem fuisse, eiusque
rei causam vere explicas, et eis, quae de Fabio Caninioque acta
scribis, valde consentiunt. Quae si secus essent, totumque se ille in
me profudisset, tamen illa, quam scribis, custos urbis me praeclarae
inscriptionis memorem esse cogeret, nec mihi concederet, ut imitarer
Volcacium aut Servium, quibus tu es contentus, sed aliquid nos vellet
nobis dignum et sentire et defendere. Quod quidem agerem, si liceret,
alio modo, ac nunc agendum est.
De sua potentia dimicant homines hoc tempore periculo civitatis. Nam,
si res publica defenditur, cur ea consule isto ipso defensa non est?
cur ego, in cuius causa rei publicae salus consistebat, defensus
postero anno non sum? cur imperium illi aut cur illo modo prorogatum
est? cur tanto opere pugnatum est, ut de eius absentis ratione habenda
decem tribuni pl. ferrent? His ille rebus ita convaluit, ut nunc in uno
civi spes ad resistendum sit; qui mallem tantas ei vires non dedisset
quam nunc tam valenti resisteret,
though I agree with you in the main. You do well not to doubt my
attitude towards politics: and you judge rightly that Caesar has
not been liberal to me considering my services, and considering his
lavishness towards others. You explain his reasons rightly: I am in the
same boat with Fabius and Caninius, as your letter shows. But if
things were otherwise and he had been profuse in his generosity towards
me, nevertheless the goddess you mention, the guardian of the city,
would have compelled me to remember her fine inscription, and would
not allow me to imitate Volcacius or Servius, with whom you are
content, but would wish me to express and maintain a policy worthy of
my name. And I should have done it, if I could, in a different way from
the way I must adopt now.
_Legati_ of Caesar: but nothing is known of any slight on them.
Before his exile Cicero dedicated a statue of Minerva in the
Capitol with the inscription _Custos Urbis_. Possibly, however, there
was a longer inscription. Volcacius and Servius maintained neutrality
in the civil war.
It is for their own power men are fighting now to the danger of the
country. For if the constitution is being defended, why was it not
defended when Caesar himself was consul? Why was I, on whose case the
safety of the constitution depended, not defended in the following
year? Why was Caesar's command prolonged, or why was it prolonged in
such a fashion? Why was there such a struggle to get the ten tribunes
to bring in a bill allowing him to stand in his absence? All this has
made him so strong that now hope of resistance depends on one citizen.
I wish that citizen had not given him so much power rather than that he
now resisted him in the hour of
Sed, quoniam res eo deducta est, non quaeram, ut scribis:
Ποῦ σκάφος τὸ τῶν Ἀτρειδῶν;
mihi σκάφος unum erit, quod a Pompeio gubernabitur. Illud ipsum quod
ais: "Quid fiet, cum erit dictum: DIC, M. TVLLI?"--σύντομα: "CN. POMPEIO
ADSENTIOR." Ipsum tamen Pompeium separatim ad concordiam hortabor.
Sic enim sentio, maxumo in periculo rem esse. Vos scilicet plura,
qui in urbe estis. Verum tamen haec video, cum homine audacissimo
paratissimoque negotium esse, omnes damnatos omnes ignominia adfectos,
omnes damnatione ignominiaque dignos illac facere, omnem fere
iuventutem omnem illam urbanam ac perditam plebem, tribunos valentes
addito C. Cassio, omnes, qui aere alieno premantur, quos pluris esse
intellego, quam putaram (causam solum ilia causa non habet, ceteris
rebus abundat), hic omnia facere omnes, ne armis decernatur; quorum
exitus semper incerti, nunc vero etiam in alteram partem magis timendi.
Bibulus de provincia decessit, Veientonem praefecit; in decedendo erit,
ut audio, tardior. Quem cum ornavit Cato, declaravit iis se solis non
invidere, quibus nihil aut non multum ad dignitatem posset accedere.
Nunc venio ad privata; fere enim respondi tuis litteris de re publica,
et iis, quas in suburbano, et iis, quas postea scripsisti. Ad privata
venio. Unum etiam de Caelio. Tantum abest, ut meam ille sententiam
his strength. But since things have come to such a pass, I shall not
ask, to borrow your quotation,
"Where is the bark of Atreus' sons?"
Euripides _Troades_ 455 ποῦ σκάφος τὸ τοῦ στρατηγοῦ
My only bark will be that which has Pompey for a pilot. For your
query "What will happen when the question is put 'Your vote, Marcus
Tullius'"--briefly "I vote with Pompey." Still I shall exhort Pompey
privately to pacific measures. I feel that there is the greatest
danger. You, who are in town, will know more. Yet I see that we have
to do with a man of the greatest daring and readiness, who has on his
side all the criminal and social outcasts, and all who deserve to be
counted criminals and outcasts; nearly all the younger generation; all
the lowest city rabble; the powerful tribunes including C. Cassius; all
the insolvent, who are more in number than I imagined. All his cause
wants is a good cause: it has everything else in plenty. On our side we
all do everything to avoid battle. You can never be sure of the issue
of war, and it is to be feared it would go against us now.
Bibulus has quitted the province and left Veiento in charge: he will be
pretty slow, I hear, on his journey. This is the man in whose praise
Cato spoke, when he declared that the only people he did not envy were
those who could not be raised higher or not much higher.
To come to private matters: for I have fairly answered your letter on
the political situation, both the one you wrote in your town villa and
the one you wrote later. Now for private matters. But one word about
Caelius. So far is he from affecting my
moveat, ut valde ego ipsi, quod de sua sententia decesserit;
paenitendum putem. Sed quid est, quod et vici Luccei sint addicti? Hoc
te praetermisisse miror. De Philotimo faciam equidem, ut mones. Sed
ego mihi ab illo non rationes exspectabam, quas tibi edidit, verum
id reliquum, quod ipse in Tusculano me referre in commentarium mea
manu voluit, quodque idem in Asia mihi sua manu scriptum dedit. Id si
praestaret, quantum mihi aeris alieni esse tibi edidit, tantum et plus
etiam mihi ipse deberet. Sed in hoc genere, si modo per rem publicam
licebit, non accusabimur posthac, neque hercule antea neglegentes
fuimus, sed amicorum multitudine occupati. Ergo utemur, ut polliceris,
et opera et consilio tuo nec tibi erimus, ut spero, in eo molesti.
De serperastris cohortis meae nihil est quod doleas. Ipsi enim se
collegerunt admiratione integritatis meae. Sed me moverat nemo magis
quam is, quem tu neminem putas. Idem et initio fuerat et nunc est
egregius. Sed in ipsa decessione significavit sperasse se aliquid et
id, quod animum induxerat paulisper, non tenuit, sed cito ad se rediit,
meisque honorificentissimis erga se officiis victus pluris ea duxit
quam omnem pecuniam.
Ego a Curio tabulas accepi, quas mecum porto. Hortensi legata cognovi.
Nunc aveo scire, quid hominis sit et quarum rerum auctionem instituat.
view, that I think he must be sorry he changed his own. But what is
this story of Lucceius' property being knocked down to him? I wonder
you passed that over. As for Philotimus I shall take your advice. But
I was not expecting from him the accounts, which he gave you: I was
expecting the balance, which he wished me to enter in my note-book with
my own hand at Tusculum, and for which he gave me in Asia a certificate
in his own hand. If he should pay up all the money he told you was
owing to me, he would still owe me as much again and even more. But,
if only politics will allow, I shall not incur blame hereafter in
matters of this kind. Indeed I have not been careless hitherto; but my
time has been taken up by a crowd of friends. I shall therefore have
your industry and advice, as you promise, and I hope I shall not be
troublesome in the matter. You have no reason to lament the treatment
that I meted to my crooked staff. They pulled themselves together
in amaze at my honesty. But nobody surprised me more than the man whom
you think a nobody. From first to last he was and is splendid. But just
at my departure he showed me that he had hoped for some reward; and
yet he did not long cling to the idea which had entered his mind, but
quickly came to himself again, and overwhelmed by the honours I had
done him, regarded them as of more worth than any money.
Lit. "about the knee-splints (I gave) my staff." He refers to
restraining their rapacity.
I have received his will from Curius and bring it with me. I know the
legacies Hortensius has to pay. Now I want to know the metal of the
man, and what properties he is putting up for sale. When
Nescio enim, cur, cum portam Flumentanam Caelius occuparit, ego
Puteolos non meos faciam.
Venio ad "Piraeea" in quo magis reprehendendus sum, quod homo Romanus
"Piraeea" scripserim, non "Piraeum" (sic enim omnes nostri locuti
sunt), quam quod addiderim "in." Non enim hoc ut oppido praeposui, sed
ut loco. Et tamen Dionysius noster et, qui est nobiscum, Nicias Cous
non rebatur oppidum esse Piraeea. Sed de re ego videro. Nostrum
quidem si est peccatum, in eo est, quod non ut de oppido locutus sum,
sed ut de loco, secutusque sum non dico Caecilium:
"Máne ut ex portu ín Piraeum"
(malus enim auctor Latinitatis est), sed Terentium, cuius fabellae
propter elegantiam sermonis putabantur a C. Laelio scribi:
"Heri áliquot adulescéntuli coíimus in Piraeum,"
et idem:
"Mercátor hoc addébat, captam e Súnio."
re ego _Reid_; re _L (marg.), M (above the line)_; reo _NOPM_¹: eo
_M_².
Quodsi δήμους oppida volumus esse, tam est oppidum Sunium quam Piraeus.
Sed, quoniam grammaticus es, si hoc mihi ξήτημα persolveris, magna me
molestia liberaris.
Ille mihi litteras blandas mittit: facit idem pro eo Balbus. Mihi
certum est ab honestissuma sententia digitum nusquam. Sed scis, illi
reliquum quantum sit. Putasne igitur verendum esse, ne aut obiciat id
nobis aliquis, si languidius, aut repetat, si fortius? Quid ad haec
reperis? "Solvamus," inquis. Age, a
Caelius has taken the Porta Flumentana, I don't see why I should
not make Puteoli mine.
Caelius had bought Lucceius' property near the Porta Flumentana at
the entrance of the Campus Martius.
Coming to the form _Piraeea_, I am more to be blamed for writing it
thus and not _Piraeum_ in Latin, as all our people do, than I am
for adding the preposition "_in_." I used "_in_" as before a word
signifying a place and not a town. After all Dionysius and Nicias of
Cos, who is with me, do not consider that the Piraeus is a town. I will
look into the question. If I have made a mistake, it is in speaking of
it not as a town but as a place, and I have authority. I do not depend
on a quotation from Caecilius: "_Máne ut ex portu in Piraeum_," as
he is a poor authority in Latinity; but I will quote Terence, whose
fine style caused his plays to be ascribed to C. Laelius "_Heri áliquot
adulescéntuli coíimus in Piraeum_," and again: "_Mercátor hoc addébat,
captam e Súnio_." If we want to call parishes towns, Sunium is as
much a town as the Piraeus. But, since you are a purist, you will save
me a lot of trouble, if you can solve the problem for me.
In the morning as I disembarked in the Piraeus.
Terence, _Eun._ 539 (yesterday while some of us youths met in the
Piraeus), and 115 (The merchant added one thing more, a female slave
from Sunium). In the first the MSS. of Terence read _Piraeo_.
Caesar sends me a friendly letter. Balbus does the same on his account.
Certainly I shall not swerve a finger's breadth from the strictest
honour; but you know how much I still owe him. Don't you think there is
fear that this may be cast in my teeth, if I am slack; and repayment
demanded from me, if I am energetic? What solution is there?
Caelio mutuabimur. Hoc tu tamen consideres velim; puto enim, in senatu
si quando praeclare pro re publica dixero, Tartessium istum tuum mihi
exeunti: "Iube sodes nummos curare."
Quid superest? Etiam. Gener est suavis mihi, Tulliae, Terentiae.
Quantumvis vel ingenii vel humanitatis: satis est; reliqua, quae
nosti, ferenda. Scis enim, quos aperuerimus. Qui omnes praeter eum, de
quo per te egimus, reum me facerent. Ipsis enim expensum nemo
feret. Sed haec coram; nam multi sermonis sunt. Tironis reficiendi spes
est in M'. Curio; cui ego scripsi tibi eum gratissimum facturum.
satis est _Mommsen_: satis _MSS._: comitatis satis _or_ satis
dignitatis _Lehmann_.
rem _Bosius_; rem a me _Purser_.
facere rentur Δ _Bosius_; facerentur _O_².
Data v Idus Decembr. a Pontio ex Trebulano.
Latin / Greek Original
A. d. viii Idus Decembr. Aeculanum veni et ibi tuas litteras legi quas Philotimus mihi reddidit. E quibus hanc primo aspectu voluptatem cepi quod erant a te ipso scriptae, deinde earum accuratissima diligentia sum mirum in modum delectatus. ac primum illud in quo te Dicaearcho adsentiri negas, etsi cupidissime expetitum a me est et te approbante ne diutius anno in provincia essem, tamen non est nostra contentione perfectum. sic enim scito, verbum in senatu factum esse numquam de ullo nostrum qui provincias obtinuimus quo in iis diutius quam ex senatus consulto maneremus, ut iam ne istius quidem rei culpam sustineam quod minus diu fuerim in provincia quam fortasse fuerit utile. [2] sed 'quid si hoc melius?' (saepe) opportune dici videtur ut in hoc ipso. Sive enim ad concordiam res adduci potest sive ad bonorum victoriam, utriusvis rei me aut adiutorem velim esse aut certe non expertem; sin vincuntur boni, ubicumque essem, una cum iis victus essem. qua re celeritas nostri reditus ametameletos debet esse. quod si ista nobis cogitatio de triumpho iniecta non esset quam tu quoque approbas, ne tu haud multum requireres illum virum qui in sexto libro informatus est. quid enim tibi faciam qui illos libros devorasti? quin nunc ipsum non dubitabo rem tantam abicere, si id erit rectius. utrumque vero simul agi non potest et de triumpho ambitiose et de re publica libere. sed ne dubitaris quin quod honestius id mihi futurum sit antiquius. [3] nam quod putas utilius esse vel mihi quod tutius sit vel etiam ut rei publicae prodesse possim, me esse cum imperio, id coram considerabimus quale sit. habet enim res deliberationem; etsi ex parte magna tibi adsentior. de animo autem meo erga rem publicam bene facis quod non dubitas, et illud probe iudicas nequaquam satis pro meis officiis, pro ipsius in alios effusione illum in me liberalem fuisse, eiusque rei causam vere explicas, et eis quae de Fabio Caninioque acta scribis valde consentiunt. quae si secus essent totumque se ille in me profudisset, tamen illa quam scribis custos urbis me praeclarae inscriptionis memorem esse cogeret nec mihi concederet ut imitarer Volcacium aut Servium quibus tu es contentus, sed aliquid nos vellet nobis dignum et sentire et defendere. quod quidem agerem, si liceret, alio modo ac nunc agendum est. [4] de sua potentia dimicant homines hoc tempore periculo civitatis. nam si res publica defenditur, cur ea consule isto ipso defensa non est? cur ego in cuius causa rei publicae salus consistebat defensus postero anno non sum? cur imperium illi aut cur illo modo prorogatum est? cur tanto opere pugnatum est ut de eius absentis ratione habenda decem tribuni pl. ferrent? his ille rebus ita convaluit ut nunc in uno civi spes ad resistendum sit; qui mallem tantas ei viris non dedisset quam nunc tam valenti resisteret. [5] sed quoniam res eo deducta est, non quaeram, ut scribis, pou skaphos to ton Atreidon; mihi skaphos unum erit quod a Pompeio gubernabitur. illud ipsum quod ais, 'quid fiet, cum erit dictum, DIC, M. TVLLI?'—suntoma 'CN. POMPEIO ADSENTIOR.' ipsum tamen Pompeium separatim ad concordiam hortabor. sic enim sentio, maximo in periculo rem esse. vos scilicet plura qui in urbe estis. verum tamen haec video, cum homine audacissimo paratissimoque negotium esse, omnis damnatos, omnis ignominia adfectos, omnis damnatione ignominiaque dignos illac facere, omnem fere iuventutem, omnem illam urbanam ac perditam plebem, tribunos valentis addito C. Cassio, omnis qui aere alieno premantur, quos pluris esse intellego quam putaram (causam solum illa causa non habet, ceteris rebus abundat); hic omnia facere omnis ne armis decernatur, quorum exitus semper incerti, nunc vero etiam in alteram partem magis timendi. Bibulus de provincia decessit, Veientonem praefecit; in decedendo erit, ut audio, tardior. quem cum ornavit Cato, declaravit iis se solis non invidere quibus nihil aut non multum ad dignitatem posset accedere. [6] nunc venio ad privata; fere enim respondi tuis litteris de re publica et iis quas in suburbano et iis quas postea scripsisti. ad privata venio. unum etiam de Caelio tantum abest ut meam ille sententiam moveat ut valde ego ipsi quod de sua sententia decesserit paenitendum putem. sed quid est quod ei vici Luccei sint addicti? hoc te praetermisisse miror. [7] de Philotimo faciam equidem ut mones. sed ego mihi ab illo hoc tempore non rationes exspectabam quas tibi edidit, verum id reliquum quod ipse in Tusculano me referre in commentarium mea manu voluit quodque idem in Asia mihi sua manu scriptum dedit. id si praestaret, quantum mihi aeris alieni esse tibi edidit tantum et plus etiam mihi ipse deberet. sed in hoc genere, si modo per rem publicam licebit, non accusabimur posthac, neque hercule antea neglegentes fuimus sed amicorum multitudine occupati. ergo utemur, ut polliceris, et opera et consilio tuo nec tibi erimus, ut spero, in eo molesti. [8] de serperastris cohortis meae nihil est quod doleas. ipsi enim se conlegerunt admiratione integritatis meae. sed me moverat nemo magis quam is quem tu neminem putas. idem et initio fuerat et nunc est egregius. sed in ipsa decessione significavit sperasse se aliquid et id quod animum induxerat paulisper non tenuit sed cito ad se rediit meisque honorificentissimis erga se officiis victus pluris ea duxit quam omnem pecuniam. [9] ego a Curio tabulas accepi quas mecum porto. Hortensi legata cognovi. nunc aveo scire quid hominis sit et quarum rerum auctionem instituat. nescio enim cur, cum portam Flumentanam Caelius occuparit, ego Puteolos non meos faciam. [10] venio ad 'Piraeea,' in quo magis reprehendendus sum quod homo Romanus 'Piraeea' scripserim, non 'Piraeum' (sic enim omnes nostri locuti sunt), quam quod addiderim '(in).' non enim hoc ut oppido praeposui sed ut loco. et tamen Dionysius noster et qui est nobiscum Nicias Cous non rebatur oppidum esse Piraeea. sed de re videro. nostrum quidem si est peccatum, in eo est quod non ut de oppido locutus sum sed ut de loco secutusque sum non dico Caecilium, mane ut ex portu in Piraeum (malus enim auctor latinitatis est), sed Terentium cuius fabellae propter elegantiam sermonis putabantur a C. Laelio scribi, heri aliquot adulescentuli coiimus in Piraeum, et idem, Mercator hoc addebat, captam e sunio. quod si demous oppida volumus esse, tam est oppidum Sunium quam Piraeus. sed quoniam grammaticus es, si hoc mihi zetema persolveris, magna me molestia liberans. [11] ille mihi litteras blandas mittit; facit idem pro eo Balbus. mihi certum est ab honestissima sententia digitum nusquam sed scis illi reliquum quantum sit. Putasne igitur verendum esse ne aut obiciat id nobis aliquis, si languidius, aut repetat, si fortius? quid ad haec reperis? 'solvamus' inquis. age, a Caelio mutuabimur. hoc tu tamen consideres velim; puto enim, in senatu si quando praeclare pro re publica dixero, Tartessium istum tuum mihi exeunti, 'iube sodes nummos curare. [12] quid superest? etiam. gener est suavis mihi, Tulliae, Terentiae. quantumvis vel ingeni vel humanitatis, +satis+; reliqua, quae nosti, ferenda. scis enim quos +aperierimus+. qui omnes praeter eum de quo per te egimus, +reum+ me facerent. ipsis enim expensum nemo feret. sed haec coram; nam multi sermonis sunt. Tironis reficiendi spes est in M'. Curio, cui ego scripsi tibi eum gratissimum facturum. data v Idus Decembr. a Pontio ex Trebulano.