Letter 158
As you suppose, I am in great anxiety of mind: but it is not so great
as you may imagine. I am rid of care, as soon as resolve is fixed
or thought proves futile. Still I may lament my lot as I do all day
long. But I fear, since lamentation is idle, I disgrace my philosophy
and my works. So I spend my time considering the character of the
ideal statesman, who is sketched clearly enough, you seem to think,
in my books on the Republic. You remember then the standard by which
our ideal governor was to weigh his acts. Here are Scipio's words,
in the 5th book, I think it is: "As a safe voyage is the aim of the
pilot, health of the physician, victory of the general, so the ideal
statesman will aim at happiness for the citizens of the state to give
them material security, copious wealth, wide-reaching distinction
and untarnished honour. This, the greatest and finest of human
achievements, I want him to perform." Pompey never had this notion
and least of all in the present cause. Absolute power is what he and
Caesar have sought; their aim has not been to secure the happiness and
honour of the community. Pompey has not abandoned Rome, because it was
impossible to defend, nor Italy on forced compulsion; but it was his
idea from the first to plunge the world into war, to stir up barbarous
princes, to bring savage tribes into
adducere, exercitus conficere maximos. Genus illud Sullani regni iam
pridem appetitur multis, qui una sunt, cupientibus. An censes nihil
inter eos convenire, nullam pactionem fieri potuisse? Hodie potest. Sed
neutri σκοπὸς est ille, ut nos beati simus; uterque regnare vult.
Haec a te invitatus breviter exposui. Voluisti enim me, quid, de his
mails sentirem, ostendere. Προθεσπίζω igitur, noster Attice, non
hariolans ut illa, cui nemo credidit, sed coniectura prospiciens:
"Iamque mari magno--"
non multo, inquam, secus possum vaticinari. Tanta malorum impendet
Ἰλιάς. Atque hoc nostra gravior est causa, qui domi sumus, quam
illorum, qui una transierunt, quod illi quidem alterum metuunt, nos
utrumque. "Cur igitur," inquis, "remansimus?" Vel tibi paruimus vel non
occurrimus, vel hoc fuit rectius. Conculcari, inquam, miseram Italiam
videbis proxima aestate aut utriusque in mancipiis ex omni genere
collectis, nec tam proscriptio pertimescenda, quae Luceriae multis
sermonibus denuntiata esse dicitur, quam universae rei p. interitus.
Tantas in confligendo utriusque vires video futuras. Habes coniecturam
meam. Tu autem consolationis fortasse aliquid exspectasti. Nihil
invenio, nihil fieri potest miserius, nihil perditius, nihil foedius.
Quod quaeris, quid Caesar ad me scripserit, quod saepe, gratissimum
sibi esse, quod quierim, oratque, in eo ut perseverem. Balbus minor
haec eadem mandata. Iter autem eius erat ad Lentulum consulem cum
litteris Caesaris praemiorumque promissis, si
Italy under arms, and to gather a huge army. A sort of Sulla's reign
has long been his object, and is the desire of many of his companions.
Or do you think that no agreement, no compromise between him and Caesar
was possible? Why, it is possible to-day: but neither of them looks to
our happiness. Both want to be kings.
At your request I have given an outline of my views; for you wanted an
expression of my opinion on these troubles. So I play the prophet, my
dear Atticus, not at random like Cassandra whom no one believed, but
with imaginative insight. "Now on the great sea" my prophecy runs like
the old tag: such an Iliad of woe hangs over us. The case of us, who
stay at home, is worse than that of those who have gone with Pompey,
for they have only one to fear, while we have both. You ask then, why
I stay. Well, in compliance with your request, or because I could not
meet Pompey on his departure, or because it was the more honourable
course. I say you will see poor Italy trodden down next summer or in
the hands of their slaves drawn from every quarter of the globe. It
will not be a proscription (in spite of the talk and threats we hear
of at Luceria) which we shall have to dread, but general destruction.
So huge are the forces that will join in the struggle. That is my
prophecy. Perhaps you looked for consolation. I see none: we have
reached the limit of misery, ruin and disgrace.
You inquire what Caesar said in his letter. The usual thing, that my
inaction pleases him, and he begs me to maintain it. Balbus the younger
brought the same message by word of mouth. Balbus was travelling to
Lentulus the consul with letters from Caesar, and
Romam revertisset. Verum, cum habeo rationem dierum, ante puto
tramissurum, quam potuerit conveniri.
Epistularum Pompei duarum, quas ad me misit, neglegentiam meamque in
rescribendo diligentiam volui tibi notam esse. Earum exempla ad te misi.
Caesaris hic per Apuliam ad Brundisium cursus quid efficiat, exspecto.
Utinam aliquid simile Parthicis rebus! Simul aliquid audiero, scribam
ad te. Tu ad me velim bonorum sermones. Romae frequentes esse dicuntur.
Scio equidem te in publicum non prodire, sed tamen audire te multa
necesse est. Memini librum tibi adferri a Demetrio Magnete ad te missum
[scio] περὶ ὁμονοίας. Eum mihi velim mittas. Vides, quam causam
mediter.
scio _deleted by Wesenberg_.
Latin / Greek Original
quod me magno animi motu perturbatum putas, sum equidem sed non tam magno quam tibi fortasse videor. levatur enim omnis cura cum aut constitit consilium aut cogitando nihil explicatur. lamentari autem licet illud quidem totos dies; sed vereor ne nihil cum proficiam etiam dedecori sim studiis ac litteris nostris. consumo igitur omne tempus considerans quanta vis sit illius viri quem nostris libris satis diligenter, ut tibi quidem videmur, expressimus. tenesne igitur moderatorem illum rei publicae quo referre velimus omnia? nam sic quinto, ut opinor, in libro loquitur Scipio, 'Vt enim gubernatori cursus secundus, medico salus, imperatori victoria, sic huic moderatori rei publicae beata civium vita proposita est, ut opibus firma, copiis locuples, gloria ampla, virtute honesta sit. huius enim operis maximi inter homines atque optimi illum esse perfectorem volo.' [2] hoc Gnaeus noster cum antea numquam tum in hac causa minime cogitavit. dominatio quaesita ab utroque est, non id actum beata et honesta civitas ut esset. nec vero ille urbem reliquit quod eam tueri non posset nec Italiam quod ea pelleretur, sed hoc a primo cogitavit, omnis terras, omnia maria movere, reges barbaros incitare, gentis feras armatas in Italiam adducere, exercitus conficere maximos. genus illud Sullani regni iam pridem appetitur multis qui una sunt cupientibus. an censes nihil inter eos convenire, nullam pactionem fieri potuisse? hodie potest. sed neutri skopos est ille ut nos beati simus; uterque regnare vult. [3] haec a te invitatus breviter exposui. voluisti enim me o quid de his malis sentirem ostendere. Prothespizo igitur, noster Attice, non hariolans ut illa cui nemo credidit sed coniectura prospiciens, iamque mari magno— non multo, inquam, secus possum vaticinari. tanta malorum impendet Ilias. atque hoc nostra gravior est causa qui domi sumus quam illorum qui una transierunt, quod illi [qui] alterum metuunt, nos utrumque. [4] 'cur igitur' inquis 'remansimus?' vel tibi paruimus vel non occurrimus vel hoc fuit rectius. conculcari, inquam, miseram Italiam videbis proxima aestate +qaut utriusque in+ mancipiis ex omni genere conlectis, nec tam +iptio+ pertimescenda, quae Luceriae multis sermonibus denuntiata esse dicitur, quam +universam+ interitus tantas in confligendo utriusque viris video futuras. habes coniecturam meam. tu autem consolationis fortasse aliquid exspectasti. nihil invenio nihil fieri potest miserius, nihil perditius, nihil foedius. quod quaeris quid Caesar ad me scripserit, quod saepe, gratissimum sibi esse quod quierim, oratque in eo ut perseverem. Balbus minor haec eadem mandata. iter autem eius erat ad Lentulum consulem cum litteris Caesaris praemiorumque promissis si Romam revertisset. verum cum habeo rationem dierum, ante puto tramissurum quam potuerit conveniri. [6] epistularum Pompei duarum quas ad me misit neglegentiam meamque in rescribendo diligentiam volui tibi notam esse. earum exempla ad te misi. [7] Caesaris hic per Apuliam ad Brundisium cursus quid efficiat exspecto. Vtinam aliquid simile Parthicis rebus! simul aliquid audiero, scribam ad te. tu ad me velim bonorum sermones Romae frequentes esse dicuntur. scio equidem te in publicum non prodire, sed tamen audire te multa necesse est. memini librum tibi adferri a Demetrio Magnete ad te missum [scio] peri homonoias. Eum mihi velim mittas. vides quam causam mediter.