Marcus Tullius Cicero→Titus Pomponius Atticus|c. -66 AD|Cicero|AI-assisted
You ask me what happened with the trial, since the outcome was so contrary to everyone's expectation, and at the same time you want to know why I fought less vigorously than I usually do. I shall answer you in Homer's fashion, with the latter point first. For as long as I had to defend the authority of the Senate, I fought so fiercely and vehemently that the greatest cheering and rallying occurred, much to my credit. If ever I have seemed to you courageous in public affairs, you would certainly have admired me in that case. For when Clodius had taken refuge in public assemblies and was using my name to stir up ill-will against me — immortal gods! — what battles I fought, what carnage I wrought! What charges I made against Piso, against Curio, against that whole gang! How I lashed the fickleness of the old men, the licentiousness of the young! Often, so help me the gods, I missed you not only as an adviser in my deliberations but also as a spectator of my extraordinary combats. But after Hortensius devised that Fufius, as tribune of the plebs, should propose a bill on the sacrilege, which differed from the consular proposal in nothing except the type of jury — and on that point everything hinged — and fought for it to be done that way, because he had persuaded both himself and others that no jury whatsoever could let Clodius escape, I furled my sails, seeing the poverty of the jurors, and said nothing in my testimony except what was so well known and attested that I could not pass it over. Therefore, if you ask the reason for the acquittal — to return now to the first point — it was the neediness and baseness of the jurors. And that this came about was due to the strategy of Hortensius, who, while fearing that Fufius might veto the bill that was being brought forward under the Senate's decree, failed to see that it would have been better to leave Clodius mired in infamy and disgrace than to entrust the matter to an unreliable jury. But driven by hatred, he rushed the case to trial, while saying all the same that Clodius would be slaughtered even with a leaden sword.
But if you ask what the trial was like — its outcome was incredible — so that now, after the event, others blame Hortensius's strategy, though I myself had faulted it from the very beginning. For when the jury selection took place amid the loudest uproar, with the prosecutor like a good censor rejecting all the most worthless men and the defendant like a merciful gladiator-trainer weeding out all the most respectable, as soon as the jurors took their seats, the honest men began to lose heart badly. For never was there a more disreputable gathering even in a gambling den: stained senators, penniless knights, tribunes not so much "with pay" as, in common parlance, "bankrupt." Yet there were a few good men among them whom Clodius had been unable to drive off in the selection process, who sat gloomy and grieving among their unlike companions, deeply disturbed by the contagion of dishonor. Under these circumstances, whenever a matter was referred to the panel on the preliminary motions, the strictness was extraordinary, with no dissent in the votes. The defendant obtained nothing; the prosecutor was given more than he asked for. Hortensius was gloating — need I say more? — that his foresight had been so great. There was no one who did not consider Clodius not merely a defendant but a man convicted a thousand times over. But when I was brought forward as a witness — I believe you heard from the shouts of Clodius's supporters what happened — the jurors rose to their feet, surrounded me, and openly bared their throats to Publius Clodius on my behalf. This seemed to me a far greater honor than either when your fellow citizens of Athens refused to let Xenocrates take an oath when giving testimony, or when our jurors refused to look at the tablets of Metellus Numidicus when they were passed around in the customary manner. Far greater, I say, was this tribute to me. And so, when I was defended by the jurors' voices as the savior of the fatherland, the defendant was crushed and all his advocates collapsed together. The next day, a crowd as great as that which escorted me home at the end of my consulship gathered around me. Our illustrious Areopagites cried out that they would not attend unless a guard was provided. The matter was referred to the panel. Only a single vote held that no guard was needed. The matter was brought before the Senate. A decree was passed in the most solemn and complimentary terms; the jurors were commended; the magistrates were given their charge. No one thought the fellow would even show up to answer.
"Tell me now, O Muses, how first the fire was kindled." You know Calvus, that fellow from the Nanneian faction, my eulogist, about whose honorable speech concerning me I had written to you. In two days, through a single slave — and one from a gladiatorial school at that — he settled the whole business. He summoned them to him, made promises.
You ask what can have happened about the trial to give it such an
unexpected ending, and you want to know, too, why I showed less fight
than usual. Well! In my answer I’ll put the cart before the horse like
Homer. So long as I had to defend the Senate’s decree, I fought so
fiercely and doughtily, that cheering crowds rallied round me
enthusiastic in my applause. You would certainly have marvelled at my
courage on this occasion, if ever you credited me with any courage in my
country’s defence. When Clodius fell back on speechifying and took my
name in vain, didn’t I just show fight, didn’t I deal havoc! How I
charged Piso, Curio, and all that crowd! Didn’t I rate the old men for
their frivolity, the young for their wanton passions! Heaven is my
witness, I often wanted you not only to prompt my plans, but also to be
a spectator of my doughty deeds. But when Hortensius had conceived the
idea of letting Fufius bring in his bill about the sacrilege, which only
differed from the consular measure in the method of choosing the
jury—though that was the point on which everything turned—and fought for
his own way, under the impression, which he had also conveyed to others,
that no conceivable
posse, contraxi vela perspiciens inopiam iudicum, neque dixi quicquam
pro testimonio, nisi quod erat ita notum atque testatum, ut non possem
praeterire. Itaque, si causam quaeris absolutionis, ut iam πρὸς τὸ
πρότερον revertar, egestas iudicum fuit et turpitudo. Id autem ut
accideret, commissum est Hortensi consilio, qui dum veritus est, ne
Fufius ei legi intercederet, quae ex senatus consulto ferebatur, non
vidit illud, satius esse illum in infamia relinqui ac sordibus quam
infirmo iudicio committi, sed ductus odio properavit rem deducere in
iudicium, cum illum plumbeo gladio iugulatum iri tamen diceret.
Sed iudicium si quaeris quale fuerit, incredibili exitu, sic uti nunc ex
eventu ab aliis, a me tamen ex ipso initio consilium Hortensi
reprehendatur. Nam, ut reiectio facta est clamoribus maximis, cum
accusator tamquam censor bonus homines nequissimos reiceret, reus
tamquam clemens lanista frugalissimum quemque secerneret, ut primum
iudices consederunt, valde diffidere boni coeperunt. Non enim umquam
turpior in ludo talario consessus fuit, maculosi senatores, nudi
equites, tribuni non tam aerati quam, ut appellantur, aerarii. Pauci
tamen boni inerant, quos reiectione fugare ille non potuerat, qui maesti
inter sui dissimiles et maerentes sedebant et contagione
jury could acquit Clodius, I drew in a reef or two, not being blind to
the impecuniosity of the jurymen. I confined my testimony to points so
thoroughly well-known and attested that I could not omit them. So, to
come at last to the “horse,” if you want to know the reason for his
acquittal, it lay in the jury’s lack of pence and of conscience. But it
was Hortensius’ plan that made such a result possible. In his fright
that Fufius might veto the Senate’s measure, he overlooked the fact that
it would be better for Clodius to be kept in disgrace with a trial
hanging over his head, than for the case to come before an unsound
court. Spurred on by hatred, he rushed the matter into court, saying
that a leaden sword was sharp enough to cut Clodius’ throat.
If you want to know about the trial, the result of it was so incredible
that now after the event everybody agrees with my forebodings and blames
Hortensius. The challenging of the jury took place amidst an uproar,
since the prosecutor like a good censor rejected all the knaves, and the
defendant like a kind-hearted trainer of gladiators set aside all the
respectable people. And as soon as the jury took their seats, the
patriotic party began to have grave misgivings: for never did a more
disreputable set of people get together even in a gambling hell.
Senators with a past, knights without a penny, tribunes whose only right
to a title implying pay lay in their readiness to take it. The few
honest folk among them, that he had not managed to remove in his
selection, sat as woe-begone as fish out of water,
turpitudinis vehementer permovebantur. Hic, ut quaeque res ad consilium
primis postulationibus referebatur, incredibilis erat severitas nulla
varietate sententiarum. Nihil impetrabat reus, plus accusatori dabatur,
quam postulabat; triumphabat (quid quaeris?) Hortensius se vidisse
tantum; nemo erat, qui illum reum ac non miliens condemnatum
arbitraretur. Me vero teste producto credo te ex acclamatione Clodi
advocatorum audisse quae consurrectio iudicum facta sit, ut me
circumsteterint, ut aperte iugula sua pro meo capite P. Clodio
ostentarint. Quae mihi res multo honorificentior visa est quam aut illa,
cum iurare tui cives Xenocratem testimonium dicentem prohibuerunt, aut
cum tabulas Metelli Numidici, cum eae, ut mos est, circumferrentur,
nostri iudices aspicere noluerunt. Multo haec, inquam, nostra res maior.
Itaque iudicum vocibus, cum ego sic ab iis ut salus patriae defenderer,
fractus reus et una patroni omnes conciderunt; ad me autem eadem
frequentia postridie convenit, quacum abiens consulatu sum domum
reductus. Clamare praeclari Areopagitae se non esse venturos nisi
praesidio constituto. Refertur ad consilium. Una sola sententia
praesidium non desideravit. Defertur res ad senatum. Gravissime
ornatissimeque decernitur; laudantur iudices; datur negotium
magistratibus. Responsurum hominem nemo arbitrabatur.
Ἔσπετε νῦν μοι, Μοῦσαι —
ὅππως δὴ πρῶτον πῦρ ἔμπεσε
sadly upset and bemoaning their contact with infamy. At the preliminary
proceedings, as point after point was put before the jury, their strict
and unanimous uprightness was extraordinary. The defendant never won a
point, and the prosecution were granted more than they asked for. It
goes without saying that Hortensius was triumphant at his penetration;
and no one regarded Clodius so much as a man on his trial as one that
had been condemned a thousand times over.
You have no doubt heard how the jury rose in a body to protect me, when
I stepped into the witness-box and Clodius’ supporters began to hoot:
and how they offered their throats to Clodius’ sword in defence of me.
Thereby, to my mind they paid me a far higher compliment than your
fellow-citizens paid Xenocrates, when they refused to let him take the
oath before giving his testimony, or our Roman jury paid Metellus
Numidicus, when they would not look at the accounts which he passed
round as is usual in such cases. I repeat, the honour shown me was far
greater. The shouts of the jury, proclaiming me as the saviour of the
country crushed and annihilated the defendant and all his supporters.
And on the next day a crowd as great as that which conducted me home at
the end of my consulship gathered round me. Our noble Areopagites
declared they would not come without a guard. The votes of the court
were taken, and there was only one person who voted a guard unnecessary.
The point was laid before the Senate, who passed a decree in the
strongest and most complimentary terms, thanking the jury and referring
the matter to the magistrates. No one thought Clodius would defend his
case. “Tell me now, ye Muses, how first the
fire fell.”
Nosti Calvum ex Nanneianis illum, illum laudatorem meum, de cuius
oratione erga me honorifica ad te scripseram. Biduo per unum servum et
eum ex ludo gladiatorio confecit totum negotium; arcessivit ad se,
promisit, intercessit, dedit. Iam vero (o di boni, rem perditam!) etiam
noctes certarum mulierum atque adulescentulorum nobilium introductiones
non nullis iudicibus pro mercedis cumulo fuerunt. Ita summo discessu
bonorum, pleno foro servorum XXV iudices ita fortes tamen fuerunt, ut
summo proposito periculo vel perire maluerint quam perdere omnia. XXXI
fuerunt, quos fames magis quam fama commoverit. Quorum Catulus cum
vidisset quendam, “Quid vos,” inquit, “praesidium a nobis postulabatis?
an, ne nummi vobis eriperentur, timebatis?” Habes, ut brevissime potui,
genus iudicii et causam absolutionis.
Quaeris deinceps, qui nunc sit status rerum et qui meus. Rei publicae
statum illum, quem tu meo consilio, ego divino confirmatum putabam, qui
bonorum omnium coniunctione et auctoritate consulatus mei fixus et
fundatus videbatur, nisi quis nos deus respexerit, elapsum scito esse de
manibus uno hoc iudicio, si iudicium est triginta homines populi Romani
You know Baldpate of Nanneian fame, my late panegyrist, whose
complimentary speech in my honour I have already mentioned in my
letters; well, he managed the whole job in a couple of days with the
help of one slave and that an ex-prizefighter. He sent for everybody,
made promises, gave security, paid money down. Good heavens, what a
scandal there was! Even the favours of certain ladies and introductions
to young men of good family were given to some of the jury to swell the
bribe. All honest men withdrew entirely from the case and the forum was
full of slaves. Yet five and twenty of the jury were brave enough to
risk their necks, preferring death to treachery: but there were
thirty-one who were more influenced by famine than fame. Catulus meeting
one of these latter remarked to him: “Why did you ask for a guard? For
fear of having your pocket picked?” There you have as short a summary as
possible of the trial and the reason for the acquittal.
You want to know next what is the present state of public affairs, and
how I am getting on. We thought that the condition of the Republic had
been set on a firm footing, you by my prudence, I by divine
interposition: and that its preservation was secured and established by
the combination of all patriots and by the influence of my consulship.
But, let me tell you, unless some god remembers us, it has been dashed
from our grasp by this one trial, if one can call it a trial, when
thirty of the
levissimos ac nequissimos nummulis acceptis ius ac fas omne delere et,
quod omnes non modo homines, verum etiam pecudes factum esse sciant, id
Talnam et Plautum et Spongiam et ceteras huius modi quisquilias statuere
numquam esse factum. Sed tamen, ut te de re publica consoler, non ita,
ut sperarunt mali, tanto imposito rei publicae vulnere, alacris exsultat
improbitas in victoria. Nam plane ita putaverunt, cum religio, cum
pudicitia, cum iudiciorum fides, cum senatus auctoritas concidisset,
fore ut aperte victrix nequitia ac libido poenas ab optimo quoque
peteret sui doloris, quem improbissimo cuique inusserat severitas
consulatus mei. Idem ego ille (non enim mihi videor insolenter gloriari,
cum de me apud te loquor, in ea praesertim epistula, quam nolo aliis
legi) idem, inquam, ego recreavi adflictos animos bonorum unum quemque
confirmans, excitans; insectandis vero exagitandisque nummariis
iudicibus omnem omnibus studiosis ac fautoribus illius victoriae
παρρησίαν eripui, Pisonem consulem nulla in re consistere umquam sum
passus, desponsam homini iam Syriam ademi, senatum ad pristinam suam
severitatem revocavi atque abiectum excitavi, Clodium praesentem fregi
in senatu cum oratione perpetua plenissima gravitatis tum altercatione
huius modi; ex qua licet pauca degustes; nam cetera non possunt habere
eandem neque vim neque venustatem remoto illo studio contentionis, quem
ἀγῶνα vos appellatis. Nam, ut Idibus Maiis in senatum convenimus,
rogatus ego sententiam multa dixi de summa re publica, atque
most worthless scoundrels in Rome have blotted out right and justice for
filthy lucre, and when Hodge and John a Nokes and Tom a Styles and all
the riff-raff of that description have declared a thing not to have
happened which every man—man did I say?—nay, every beast of the field,
knows for a fact. Still—to give you some consolation about politics—the
country has not received so serious a blow as traitors wished, nor is
iniquity vaunting itself so rampantly on its victory. For they clearly
thought that, when religious and moral scruples, judicial honour and the
Senate’s authority had been destroyed, iniquity and lust would triumph
openly, and would wreak their vengeance on all honest folk for the brand
that had been stamped on vice by my consulship. I was the man—I don’t
think I am boasting unduly in saying so to you privately, especially in
a letter which I would rather you didn’t read to anyone—I was the man
who revived the fainting courage of the patriots, encouraging and
cheering them one by one. I attacked and routed that venal jury; and I
did not leave the victorious party and its supporters a word to say for
themselves. The consul Piso I did not leave an inch to stand on. Syria,
which had been promised him as his province, I wrested from him. The
Senate I aroused from its despondency, recalling it to its former
uprightness. Clodius I bearded and crushed in the Senate with a set
speech full of dignity, and then with a cross-examination, of which I
will give you a taste. The rest would lose both its verve and its wit,
when the fire of battle is out, and the tug-of-war, as you Greeks call
it, past. When I entered the House on the 15th of May, and was asked for
my opinion, I discussed politics at length, and by a
ille locus inductus a me est divinitus, ne una plaga accepta patres
conscripti conciderent, ne deficerent; vulnus esse eius modi, quod mihi
nec dissimulandum nec pertimescendum videretur, ne aut ignorando
stultissimi aut metuendo ignavissimi iudicaremur; bis absolutum esse
Lentulum, bis Catilinam, hunc tertium iam esse a iudicibus in rem
publicam immissum. “Erras, Clodi; non te iudices urbi, sed carceri
reservarunt, neque te retinere in civitate, sed exsilio privare
voluerunt. Quam ob rem, patres conscripti, erigite animos, retinete
vestram dignitatem. Manet illa in re publica bonorum consensio; dolor
accessit bonis viris, virtus non est imminuta; nihil est damni factum
novi, sed, quod erat, inventum est. In unius hominis perditi iudicio
plures similes reperti sunt.” Sed quid ago? paene orationem in epistulam
inclusi. Redeo ad altercationem. Surgit pulchellus puer, obicit mihi me
ad Baias fuisse. Falsum, sed tamen quid hoc? “Simile est,” inquam,
“quasi in operto dicas fuisse.” “Quid,” inquit, “homini Arpinati cum
aquis calidis?” “Narra,” inquam, “patrono tuo, qui Arpinatis aquas
concupivit”; nosti enim Marinas. “Quousque,” inquit, “hunc regem
feremus?” “Regem appellas,” inquam, “cum Rex tui mentionem nullam
fecerit?”; ille autem Regis hereditatem spe
happy inspiration introduced this passage: “The Senate must not be
crushed by a single blow, they must not be faint-hearted. The wound is
such that it cannot be disguised, yet it must not be feared, lest by our
fear we prove ourselves abject cowards, or by ignoring it, very fools.
Lentulus twice obtained an acquittal, and Catiline as often, and this is
the third criminal let loose on the country by a jury. But you are
mistaken, Clodius. The jury saved you for the gallows, not for public
life: their object was not to keep you in the country, but to keep you
from leaving it. Keep up your hearts, then, senators, and preserve your
dignity. The feelings of all patriots are unchanged; they have suffered
grief, but their courage is undiminished. It is no new disaster that has
befallen us, we have merely discovered one that existed unnoticed. The
trial of one villain has revealed many as guilty as himself.” But there,
I’ve nearly copied the whole speech. Now for our passage of arms. Up
gets this pretty boy and reproaches me with spending my time at Baiae.
It was a lie: and anyhow what did it matter? “One would think,” said I,
“you were accusing me of spending my time in hiding.” “What need has a
man of Arpinum to take the waters?” asks Clodius: and I answered: “You
should talk like that to your patron who wanted to take the waters
of a man of Arpinum,”—you know about the sea-water baths. “How long are
we going to let this man king it over us?” says he. “I wonder you
mention the word king,” I replied, “since King did not mention you.”
He had
devorarat. “Domum,” inquit, “emisti.” “Putes,” inquam, “dicere: Iudices
emisti.” “Iuranti,” inquit, “tibi non crediderunt.” “Mihi vero,” inquam,
“XXV indices crediderunt, XXXI, quoniam nummos ante acceperunt, tibi
nihil crediderunt.” Magnis clamoribus adflictus conticuit et concidit.
Noster autem status est hic. Apud bonos iidem sumus, quos reliquisti,
apud sordem urbis et faecem multo melius nunc, quam reliquisti. Nam et
illud nobis non obest, videri nostrum testimonium non valuisse; missus
est sanguis invidiae sine dolore atque etiam hoc magis, quod omnes illi
fautores illius flagitii rem manifestam illam redemptam esse a iudicibus
confitentur. Accedit illud, quod illa contionalis hirudo aerarii, misera
ac ieiuna plebecula, me ab hoc Magno unice diligi putat, et hercule
multa et iucunda consuetudine coniuncti inter nos sumus usque eo, ut
nostri isti comissatores coniurationis barbatuli iuvenes illum in
sermonibus “Cn. Ciceronem” appellent. Itaque et ludis et gladiatoribus
mirandas ἐπισημασίας sine ulla pastoricia fistula auferebamus.
Nunc est exspectatio comitiorum; in quae omnibus invitis trudit noster
Magnus Auli filium atque in eo neque auctoritate neque gratia pugnat,
sed quibus Philippus omnia castella expugnari posse dicebat, in quae
modo asellus onustus auro posset ascendere. Consul autem ille deterioris
histrionis similis suscepisse
been dying to inherit Kind’s money. “You have bought a house,” he says.
“You seem to think it is the same as buying a jury,” I answer. “They did
not credit you on your oath,” he remarks. To which I answer:
“Twenty-five jurymen credited me: the other thirty-one gave you no
credit, but took care to get their money first.” There was loud
applause, and he collapsed without a word, utterly crushed.
My own position is this. I have retained the influence I had, when you
left, over the conservative party, and have gained much more influence
over the sordid dregs of the populace than I had then. That my testimony
was not accepted does me no harm. My unpopularity has been tapped like a
dropsy and painlessly reduced, and another thing has done me even more
good: the supporters of that crime confess that that open scandal was
due to bribery. Besides that blood-sucker of the treasury, the wretched
and starveling mob, thinks I am a prime favourite with the “great man”
Pompey, and upon my soul we are upon terms of very pleasant intimacy—so
much so indeed that these bottle-conspirators, these youths with budding
beards in common table-talk call him Gnaeus Cicero. So both at the games
and at the gladiatorial shows, I have been the object of extraordinary
demonstrations without hisses or catcalls.
Now every one is looking forward to the elections. Our “great” Pompey is
pushing Aulus’ son amidst general disapproval: and the means he is using
are neither authority nor influence, but those which Philip said, would
storm any fort to which an ass laden with money could climb. Piso is
said to be playing second fiddle to Pompey and to have bribery-agents
negotium dicitur et domi divisores habere; quod ego non credo. Sed
senatus consulta duo iam facta sunt odiosa, quod in consulem facta
putantur, Catone et Domitio postulante, unum, ut apud magistratus
inquiri liceret, alterum, cuius domi divisores habitarent, adversus rem
publicam. Lurco autem tribunus pl., qui magistratum insimul cum lege
alia iniit, solutus est et Aelia et Fufia, ut legem de ambitu ferret,
quam ille bono auspicio claudus homo promulgavit. Ita comitia in a. d.
VI Kal. Sext. dilata sunt. Novi est in lege hoc, ut, qui nummos in tribu
pronuntiarit, si non dederit, impune sit, sin dederit, ut, quoad vivat,
singulis tribulibus HS CIↃ CIↃ CIↃ debeat. Dixi hanc legem P. Clodium
iam ante servasse; pronuntiare enim solitum esse et non dare. Sed heus
tu! videsne consulatum illum nostrum, quem Curio antea ἀποθέωσιν
vocabat, si hic factus erit, fabam mimum futurum? Quare, ut opinor,
φιλοσοφητέον, id
in his house: but I don’t believe it. But two decrees have been passed
on the proposal of Cato and Domitius, which are unpopular because they
are thought to be directed against the consul; one, making it lawful to
search the house of any magistrate, and the other making it a
treasonable offence to have bribery agents in one’s house. The tribune
Lurco, who entered on his office under another law, has been freed
from the obligations of the Aelian and Fufian laws, so that he may
propose his law about bribery. He had luck in publishing it in spite of
his deformity. Accordingly the elections have been postponed till the
27th of July. The new point about this law is that a mere promise to
bribe the tribesmen counts for nothing, if it is not fulfilled; but, if
it is fulfilled, the man who made it is liable for life to a fine of
£27 per tribe. I remarked Clodius had kept this law before it was
passed: for he is always promising and not paying. But, I say, if he
gets in, that consulship of mine which Curio used to call a deification
will become an absolute farce. So, I suppose I must take to
philosophy
quod tu facis, et istos consulatus non flocci facteon.
Quod ad me scribis te in Asiam statuisse non ire, equidem mallem, ut
ires, ac vereor, ne quid in ista re minus commode fiat; sed tamen non
possum reprehendere consilium tuum, praesertim cum egomet in provinciam
non sim profectus.
Epigrammatis tuis, quae in Amaltheo posuisti, contenti erimus,
praesertim cum et Thyillus nos reliquerit, et Archias nihil de me
scripserit. Ac vereor, ne, Lucullis quoniam Graecum poema condidit, nunc
ad Caecilianam fabulam spectet. Antonio tuo nomine gratias egi eamque
epistulam Mallio dedi. Ad te ideo antea rarius scripsi, quod non habebam
idoneum, cui darem, nec satis sciebam, quo darem. Valde te venditavi.
Cincius si quid ad me tui negotii detulerit, suscipiam; sed nunc magis
in suo est occupatus; in quo ego ei non desum. Tu, si uno in loco es
futurus, crebras a nobis litteras exspecta; ast plures etiam ipse
mittito. Velim ad me scribas, cuius modi sit Ἀμαλθεῖον tuum, quo ornatu,
qua τοποθεσίᾳ, et, quae poemata quasque historias de Ἀμαλθείᾳ habes, ad
me mittas. Lubet mihi facere in Arpinati. Ego tibi aliquid de meis
scriptis mittam. Nihil erat absoluti.
Quaeris ex me, quid acciderit de iudicio, quod tam praeter opinionem omnium factum sit, et simul vis scire, quo modo ego minus, quam soleam, proeliatus sim. Respondebo tibi hysteron proteron Homerikos . Ego enim, quam diu senatus auctoritas mihi defendenda fuit, sic acriter et vehementer proeliatus sum, ut clamor concursusque maxima cum mea laude fierent. Quodsi tibi umquam sum visus in re publica fortis, certe me in illa causa admiratus esses. Cum enim ille ad contiones confugisset in iisque meo nomine ad invidiam uteretur, di immortales! quas ego pugnas et quantas strages edidi! quos impetus in Pisonem, in Curionem, in totam illam manum feci! quo modo sum insectatus levitatem senum, libidinem iuventutis! Saepe, ita me di iuvent! te non solum auctorem consiliorum meorum, verum etiam spectatorem pugnarum mirificarum desideravi. Postea vero quam Hortensius excogitavit, ut legem de religione Fufius tribunus pl. ferret, in qua nihil aliud a consulari rogatione differebat nisi iudicum genus (in eo autem erant omnia), pugnavitque, ut ita fieret, quod et sibi et aliis persuaserat nullis illum iudicibus effugere posse, contraxi vela perspiciens inopiam iudicum, neque dixi quicquam pro testimonio, nisi quod erat ita notum atque testatum, ut non possem praeterire. Itaque, si causam quaeris absolutionis, ut iam pros to proteron revertar, egestas iudicum fuit et turpitudo. Id autem ut accideret, commissum est Hortensi consilio, qui dum veritus est, ne Fufius ei legi intercederet, quae ex senatus consulto ferebatur, non vidit illud, satius esse illum in infamia relinqui ac sordibus quam infirmo iudicio committi, sed ductus odio properavit rem deducere in iudicium, cum illum plumbeo gladio iugulatum iri tamen diceret. Sed iudicium si quaeris quale fuerit, incredibili exitu, sic uti nunc ex eventu ab aliis, a me tamen ex ipso initio consilium Hortensi reprehendatur. Nam, ut reiectio facta est clamoribus maximis, cum accusator tamquam censor bonus homines nequissimos reiceret, reus tamquam clemens lanista frugalissimum quemque secerneret, ut primum iudices consederunt, valde diffidere boni coeperunt. Non enim umquam turpior in ludo talario consessus fuit, maculosi senatores, nudi equites, tribuni non tam aerati quam, ut appellantur, aerarii. Pauci tamen boni inerant, quos reiectione fugare ille non potuerat, qui maesti inter sui dissimiles et maerentes sedebant et contagione turpitudinis vehementer permovebantur. Hic, ut quaeque res ad consilium primis postulationibus referebatur, incredibilis erat severitas nulla varietate sententiarum. Nihil impetrabat reus, plus accusatori dabatur, quam postulabat; triumphabat (quid quaeris?) Hortensius se vidisse tantum; nemo erat, qui illum reum ac non miliens condemnatum arbitraretur. Me vero teste producto credo te ex acclamatione Clodi advocatorum audisse quae consurrectio iudicum facta sit, ut me circumsteterint, ut aperte iugula sua pro meo capite P. Clodio ostentarint. Quae mihi res multo honorificentior visa est quam aut illa, cum iurare tui cives Xenocratem testimonium dicentem prohibuerunt, aut cum tabulas Metelli Numidici, cum eae, ut mos est, circumferrentur, nostri iudices aspicere noluerunt. Multo haec, inquam, nostra res maior. Itaque iudicum vocibus, cum ego sic ab iis ut salus patriae defenderer, fractus reus et una patroni omnes conciderunt; ad me autem eadem frequentia postridie convenit, quacum abiens consulatu sum domum reductus. Clamare praeclari Areopagitae se non esse venturos nisi praesidio constituto. Refertur ad consilium. Una sola sententia praesidium non desideravit. Defertur res ad senatum. Gravissime ornatissimeque decernitur; laudantur iudices; datur negotium magistratibus. Responsurum hominem nemo arbitrabatur. Espete nun moi, Moysai--hoppos de proton pur empese. Nosti Calvum ex Nanncianis illum, illum laudatorem meum, de cuius oratione erga me honorifica ad te scripseram. Biduo per unum servum et eum ex ludo gladiatorio confecit totum negotium; arcessivit ad se, promisit, intercessit, dedit. Iam vero (o di boni, rem perditam!) etiam noctes certarum mulierum atque adulescentulorum nobilium introductiones non nullis iudicibus pro mercedis cumulo fuerunt. Ita summo discessu bonorum, pleno foro servorum XXV iudices ita fortes tamen fuerunt, ut summo proposito periculo vel perire maluerint quam perdere omnia. XXXI fuerunt, quos fames magis quam fama commoverit. Quorum Catulus cum vidisset quendam, "Quid vos," inquit, " praesidium a nobis postulabatis ? an, ne nummi vobis eriperentur, timebatis?" Habes, ut brevissime potui, genus iudicii et causam absolutionis. Quaeris deinceps, qui nunc sit status rerum et qui meus. Rei publicae statum illum, quem tu meo consilio, ego divino confirmatum putabam, qui bonorum omnium coniunctione et auctoritate consulatus mei fixus et fundatus videbatur, nisi quis nos deus respexerit, elapsum scito esse de manibus uno hoc iudicio, si iudicium est triginta homines populi Romani levissimos ac nequissimos nummulis acceptis ius ac fas omne delere et, quod omnes non modo homines, verum etiam pecudes factum esse sciant, id Talnam et Plautum et Spongiam et ceteras huius modi quisquilias statuere numquam esse factum. Sed tamen, ut te de re publica consoler, non ita, ut sperarunt mali, tanto imposito rei publicae vulnere, alacris exsultat improbitas in victoria. Nam plane ita putaverunt, cum religio, cum pudicitia, cum iudiciorum fides, cum senatus auctoritas concidisset, fore ut aperte victrix nequitia ac libido poenas ab optimo quoque peteret sui doloris, quem improbissimo cuique inusserat severitas consulatus mei. Idem ego ille (non enim mihi videor insolenter gloriari, cum de me apud te loquor, in ea praesertim epistula, quam nolo aliis legi) idem, inquam, ego recreavi adflictos animos bonorum unum quemque confirmans, excitans; insectandis vero exagitandisque nummariis iudicibus omnem omnibus studiosis ac fautoribus illius victoriac parresian eripui, Pisonem consulem nulla in re consistere umquam sum passus, desponsam homini iam Syriam ademi, senatum ad pristinam suam severitatem revocavi atque abiectum excitavi, Clodium praesentem fregi in senatu cum oratione perpetua plenissima gravitatis tum altercatione huius modi; ex qua licet pauca degustes; nam cetera non possunt habere eandem neque vim neque venustatem remoto illo studio contentionis, quem agona vos appellatis. Nam, ut Idibus Maiis in senatum convenimus, rogatus ego sententiam multa dixi de summa re publica, atque ille locus inductus a me est divinitus, ne una plaga accepta patres conscripti conciderent, ne deficerent; vulnus esse eius modi, quod mihi nec dissimulandum nec pertimescendum videretur, ne aut ignorando stultissimi aut metuendo ignavissimi iudicaremur: bis absolutum esse Lentulum, bis Catilinam, hunc tertium iam esse a iudicibus in rem publicam immissum. "Erras, Clodi; non te iudices urbi, sed carceri reservarunt, neque te retinere in civitate, sed exsilio privare voluerunt. Quam ob rem, patres conscripti, erigite animos, retinete vestram dignitatem. Manet illa in re publica bonorum consensio; dolor accessit bonis viris, virtus non est imminuta; nihil est damni factum novi, sed, quod erat, inventum est. In unius hominis perditi iudicio plures similes reperti sunt." Sed quid ago ? paene orationem in epistulam inclusi. Redeo ad altercationem. Surgit pulchellus puer, obicit mihi me ad Baias fuisse. Falsum, sed tamen "Quid? Hoc simile est," inquam, "quasi in operto dicas fuisse?" "Quid," inquit, "homini Arpinati cum aquis calidis?" "Narra," inquam, "patrono tuo, qui Arpinatis aquas concupivit" (nosti enim Marianas)." Quousque," inquit, "hunc regem feremus ?" "Regem appellas," inquam, "cum Rex tui mentionem nullam fecerit?"; ille autem Regis hereditatem spe devorarat. "Domum," inquit, "emisti." "Putes," inquam, "dicere: Iudices emisti." "Iuranti," inquit, "tibi non crediderunt." "Mihi vero," in quam, "XXV iudices crediderunt, XXXI, quoniam nummos ante acceperunt, tibi nihil crediderunt." Magnis clamoribus adflictus conticuit et concidit. Noster autem status est hic. Apud bonos iidem sumus, quos reliquisti, apud sordem urbis et faecem multo melius nunc, quam reliquisti. Nam et illud nobis non obest, videri nostrum testimonium non valuisse; missus est sanguis invidiae sine dolore atque etiam hoc magis, quod omnes illi fautores illius flagitii rem manifestam illam redemptam esse a iudicibus confitentur. Accedit illud, quod illa contionalis hirudo aerarii, misera ac ieiuna plebecula, me ab hoc Magno unice diligi putat, et hercule multa et iucunda consuetudine coniuncti inter nos sumus usque eo, ut nostri isti comissatores coniurationis barbatuli iuvenes illum in sermonibus "Cn. Ciceronem" appellent. Itaque et ludis et gladiatoribus mirandas episemasias sine ulla pastoricia fistula auferebamus. Nunc est exspectatio comitiorum; in quae omnibus invitis trudit noster Magnus Auli filium atque in eo neque auctoritate neque gratia pugnat, sed quibus Philippus omnia castella expugnari posse dicebat, in quae modo asellus onustus auro posset ascendere. Consul autem ille deterioris histrionii similis suscepisse negotium dicitur et domi divisores habere; quod ego non credo. Sed senatus consulta duo iam facta sunt odiosa, quod in consulem facta putantur, Catone et Domitio postulante, unum, ut apud magistratus inquiri liceret, alterum, cuius domi divisores habitarent, adversus rem publicam. Lurco autem tribunus pl., qui magistratum insimul cum lege alia iniit, solutus est et Aelia et Fufia, ut legem de ambitu ferret, quam ille bono auspicio claudus homo promulgavit. Ita comitia in a. d. VI Kal. Sext. dilata sunt. Novi est in lege hoc, ut, qui nummos in tribu pronuntiarit, si non dederit, impune sit, sin dederit, ut, quoad vivat, singulis tribubus HS [3,000] debeat. Dixi hanc legem P. Clodium iam ante servasse; pronuntiare enim solitum esse et non dare. Sed heus tu! videsne consulatum illum nostrum, quem Curio antea apotheosin vocabat, si hic factus erit, fabam mimum futurum? Quare, ut opinor, philosopheteon , id quod tu facis, et istos consulatus non flocci facteon. Quod ad me scribis te in Asiam statuisse non ire, equidem mallem, ut ires, ac vereor, ne quid in ista re minus commode fiat; sed tamen non possum reprehendere consilium tuum, praesertim cum egomet in provinciam non sim profectus. Epigrammatis tuis, quae in Amaltheo posuisti, contenti erimus, praesertim cum et Thyillus nos reliquerit, et Archias nihil de me scripserit. Ac vereor, ne, Lucullis quoniam Graecum poema condidit, nunc ad Caecilianam fabulam spectet. Antonio tuo nomine gratias egi eamque epistulam Mallio dedi. Ad te ideo antea rarius scripsi, quod non habebam idoneum, cui darem, nec satis sciebam, quo darem. Valde te venditavi. Cincius si quid ad me tui negotii detulerit, suscipiam; sed nunc magis in suo est occupatus; in quo ego ei non desum. Tu, si uno in loco es futurus, crebras a nobis litteras exspecta; ast plures etiam ipse mittito. Velim ad me scribas, cuius modi sit Amaltheion tuum, quo ornatu, qua topothesiai , et, quae poemata quasque historias de Amaltheioi habes, ad me mittas. Lubet mihi facere in Arpinati. Ego tibi aliquid de meis scriptis mittam. Nihil erat absoluti.
◆
You ask me what happened with the trial, since the outcome was so contrary to everyone's expectation, and at the same time you want to know why I fought less vigorously than I usually do. I shall answer you in Homer's fashion, with the latter point first. For as long as I had to defend the authority of the Senate, I fought so fiercely and vehemently that the greatest cheering and rallying occurred, much to my credit. If ever I have seemed to you courageous in public affairs, you would certainly have admired me in that case. For when Clodius had taken refuge in public assemblies and was using my name to stir up ill-will against me — immortal gods! — what battles I fought, what carnage I wrought! What charges I made against Piso, against Curio, against that whole gang! How I lashed the fickleness of the old men, the licentiousness of the young! Often, so help me the gods, I missed you not only as an adviser in my deliberations but also as a spectator of my extraordinary combats. But after Hortensius devised that Fufius, as tribune of the plebs, should propose a bill on the sacrilege, which differed from the consular proposal in nothing except the type of jury — and on that point everything hinged — and fought for it to be done that way, because he had persuaded both himself and others that no jury whatsoever could let Clodius escape, I furled my sails, seeing the poverty of the jurors, and said nothing in my testimony except what was so well known and attested that I could not pass it over. Therefore, if you ask the reason for the acquittal — to return now to the first point — it was the neediness and baseness of the jurors. And that this came about was due to the strategy of Hortensius, who, while fearing that Fufius might veto the bill that was being brought forward under the Senate's decree, failed to see that it would have been better to leave Clodius mired in infamy and disgrace than to entrust the matter to an unreliable jury. But driven by hatred, he rushed the case to trial, while saying all the same that Clodius would be slaughtered even with a leaden sword.
But if you ask what the trial was like — its outcome was incredible — so that now, after the event, others blame Hortensius's strategy, though I myself had faulted it from the very beginning. For when the jury selection took place amid the loudest uproar, with the prosecutor like a good censor rejecting all the most worthless men and the defendant like a merciful gladiator-trainer weeding out all the most respectable, as soon as the jurors took their seats, the honest men began to lose heart badly. For never was there a more disreputable gathering even in a gambling den: stained senators, penniless knights, tribunes not so much "with pay" as, in common parlance, "bankrupt." Yet there were a few good men among them whom Clodius had been unable to drive off in the selection process, who sat gloomy and grieving among their unlike companions, deeply disturbed by the contagion of dishonor. Under these circumstances, whenever a matter was referred to the panel on the preliminary motions, the strictness was extraordinary, with no dissent in the votes. The defendant obtained nothing; the prosecutor was given more than he asked for. Hortensius was gloating — need I say more? — that his foresight had been so great. There was no one who did not consider Clodius not merely a defendant but a man convicted a thousand times over. But when I was brought forward as a witness — I believe you heard from the shouts of Clodius's supporters what happened — the jurors rose to their feet, surrounded me, and openly bared their throats to Publius Clodius on my behalf. This seemed to me a far greater honor than either when your fellow citizens of Athens refused to let Xenocrates take an oath when giving testimony, or when our jurors refused to look at the tablets of Metellus Numidicus when they were passed around in the customary manner. Far greater, I say, was this tribute to me. And so, when I was defended by the jurors' voices as the savior of the fatherland, the defendant was crushed and all his advocates collapsed together. The next day, a crowd as great as that which escorted me home at the end of my consulship gathered around me. Our illustrious Areopagites cried out that they would not attend unless a guard was provided. The matter was referred to the panel. Only a single vote held that no guard was needed. The matter was brought before the Senate. A decree was passed in the most solemn and complimentary terms; the jurors were commended; the magistrates were given their charge. No one thought the fellow would even show up to answer.
"Tell me now, O Muses, how first the fire was kindled." You know Calvus, that fellow from the Nanneian faction, my eulogist, about whose honorable speech concerning me I had written to you. In two days, through a single slave — and one from a gladiatorial school at that — he settled the whole business. He summoned them to him, made promises.
AI-assisted translation — This translation was produced with AI assistance and has not been peer-reviewed. See the 19th-century translation or original Latin/Greek below for scholarly use.
Latin / Greek Original
Quaeris ex me, quid acciderit de iudicio, quod tam praeter opinionem omnium factum sit, et simul vis scire, quo modo ego minus, quam soleam, proeliatus sim. Respondebo tibi hysteron proteron Homerikos . Ego enim, quam diu senatus auctoritas mihi defendenda fuit, sic acriter et vehementer proeliatus sum, ut clamor concursusque maxima cum mea laude fierent. Quodsi tibi umquam sum visus in re publica fortis, certe me in illa causa admiratus esses. Cum enim ille ad contiones confugisset in iisque meo nomine ad invidiam uteretur, di immortales! quas ego pugnas et quantas strages edidi! quos impetus in Pisonem, in Curionem, in totam illam manum feci! quo modo sum insectatus levitatem senum, libidinem iuventutis! Saepe, ita me di iuvent! te non solum auctorem consiliorum meorum, verum etiam spectatorem pugnarum mirificarum desideravi. Postea vero quam Hortensius excogitavit, ut legem de religione Fufius tribunus pl. ferret, in qua nihil aliud a consulari rogatione differebat nisi iudicum genus (in eo autem erant omnia), pugnavitque, ut ita fieret, quod et sibi et aliis persuaserat nullis illum iudicibus effugere posse, contraxi vela perspiciens inopiam iudicum, neque dixi quicquam pro testimonio, nisi quod erat ita notum atque testatum, ut non possem praeterire. Itaque, si causam quaeris absolutionis, ut iam pros to proteron revertar, egestas iudicum fuit et turpitudo. Id autem ut accideret, commissum est Hortensi consilio, qui dum veritus est, ne Fufius ei legi intercederet, quae ex senatus consulto ferebatur, non vidit illud, satius esse illum in infamia relinqui ac sordibus quam infirmo iudicio committi, sed ductus odio properavit rem deducere in iudicium, cum illum plumbeo gladio iugulatum iri tamen diceret. Sed iudicium si quaeris quale fuerit, incredibili exitu, sic uti nunc ex eventu ab aliis, a me tamen ex ipso initio consilium Hortensi reprehendatur. Nam, ut reiectio facta est clamoribus maximis, cum accusator tamquam censor bonus homines nequissimos reiceret, reus tamquam clemens lanista frugalissimum quemque secerneret, ut primum iudices consederunt, valde diffidere boni coeperunt. Non enim umquam turpior in ludo talario consessus fuit, maculosi senatores, nudi equites, tribuni non tam aerati quam, ut appellantur, aerarii. Pauci tamen boni inerant, quos reiectione fugare ille non potuerat, qui maesti inter sui dissimiles et maerentes sedebant et contagione turpitudinis vehementer permovebantur. Hic, ut quaeque res ad consilium primis postulationibus referebatur, incredibilis erat severitas nulla varietate sententiarum. Nihil impetrabat reus, plus accusatori dabatur, quam postulabat; triumphabat (quid quaeris?) Hortensius se vidisse tantum; nemo erat, qui illum reum ac non miliens condemnatum arbitraretur. Me vero teste producto credo te ex acclamatione Clodi advocatorum audisse quae consurrectio iudicum facta sit, ut me circumsteterint, ut aperte iugula sua pro meo capite P. Clodio ostentarint. Quae mihi res multo honorificentior visa est quam aut illa, cum iurare tui cives Xenocratem testimonium dicentem prohibuerunt, aut cum tabulas Metelli Numidici, cum eae, ut mos est, circumferrentur, nostri iudices aspicere noluerunt. Multo haec, inquam, nostra res maior. Itaque iudicum vocibus, cum ego sic ab iis ut salus patriae defenderer, fractus reus et una patroni omnes conciderunt; ad me autem eadem frequentia postridie convenit, quacum abiens consulatu sum domum reductus. Clamare praeclari Areopagitae se non esse venturos nisi praesidio constituto. Refertur ad consilium. Una sola sententia praesidium non desideravit. Defertur res ad senatum. Gravissime ornatissimeque decernitur; laudantur iudices; datur negotium magistratibus. Responsurum hominem nemo arbitrabatur. Espete nun moi, Moysai--hoppos de proton pur empese. Nosti Calvum ex Nanncianis illum, illum laudatorem meum, de cuius oratione erga me honorifica ad te scripseram. Biduo per unum servum et eum ex ludo gladiatorio confecit totum negotium; arcessivit ad se, promisit, intercessit, dedit. Iam vero (o di boni, rem perditam!) etiam noctes certarum mulierum atque adulescentulorum nobilium introductiones non nullis iudicibus pro mercedis cumulo fuerunt. Ita summo discessu bonorum, pleno foro servorum XXV iudices ita fortes tamen fuerunt, ut summo proposito periculo vel perire maluerint quam perdere omnia. XXXI fuerunt, quos fames magis quam fama commoverit. Quorum Catulus cum vidisset quendam, "Quid vos," inquit, " praesidium a nobis postulabatis ? an, ne nummi vobis eriperentur, timebatis?" Habes, ut brevissime potui, genus iudicii et causam absolutionis. Quaeris deinceps, qui nunc sit status rerum et qui meus. Rei publicae statum illum, quem tu meo consilio, ego divino confirmatum putabam, qui bonorum omnium coniunctione et auctoritate consulatus mei fixus et fundatus videbatur, nisi quis nos deus respexerit, elapsum scito esse de manibus uno hoc iudicio, si iudicium est triginta homines populi Romani levissimos ac nequissimos nummulis acceptis ius ac fas omne delere et, quod omnes non modo homines, verum etiam pecudes factum esse sciant, id Talnam et Plautum et Spongiam et ceteras huius modi quisquilias statuere numquam esse factum. Sed tamen, ut te de re publica consoler, non ita, ut sperarunt mali, tanto imposito rei publicae vulnere, alacris exsultat improbitas in victoria. Nam plane ita putaverunt, cum religio, cum pudicitia, cum iudiciorum fides, cum senatus auctoritas concidisset, fore ut aperte victrix nequitia ac libido poenas ab optimo quoque peteret sui doloris, quem improbissimo cuique inusserat severitas consulatus mei. Idem ego ille (non enim mihi videor insolenter gloriari, cum de me apud te loquor, in ea praesertim epistula, quam nolo aliis legi) idem, inquam, ego recreavi adflictos animos bonorum unum quemque confirmans, excitans; insectandis vero exagitandisque nummariis iudicibus omnem omnibus studiosis ac fautoribus illius victoriac parresian eripui, Pisonem consulem nulla in re consistere umquam sum passus, desponsam homini iam Syriam ademi, senatum ad pristinam suam severitatem revocavi atque abiectum excitavi, Clodium praesentem fregi in senatu cum oratione perpetua plenissima gravitatis tum altercatione huius modi; ex qua licet pauca degustes; nam cetera non possunt habere eandem neque vim neque venustatem remoto illo studio contentionis, quem agona vos appellatis. Nam, ut Idibus Maiis in senatum convenimus, rogatus ego sententiam multa dixi de summa re publica, atque ille locus inductus a me est divinitus, ne una plaga accepta patres conscripti conciderent, ne deficerent; vulnus esse eius modi, quod mihi nec dissimulandum nec pertimescendum videretur, ne aut ignorando stultissimi aut metuendo ignavissimi iudicaremur: bis absolutum esse Lentulum, bis Catilinam, hunc tertium iam esse a iudicibus in rem publicam immissum. "Erras, Clodi; non te iudices urbi, sed carceri reservarunt, neque te retinere in civitate, sed exsilio privare voluerunt. Quam ob rem, patres conscripti, erigite animos, retinete vestram dignitatem. Manet illa in re publica bonorum consensio; dolor accessit bonis viris, virtus non est imminuta; nihil est damni factum novi, sed, quod erat, inventum est. In unius hominis perditi iudicio plures similes reperti sunt." Sed quid ago ? paene orationem in epistulam inclusi. Redeo ad altercationem. Surgit pulchellus puer, obicit mihi me ad Baias fuisse. Falsum, sed tamen "Quid? Hoc simile est," inquam, "quasi in operto dicas fuisse?" "Quid," inquit, "homini Arpinati cum aquis calidis?" "Narra," inquam, "patrono tuo, qui Arpinatis aquas concupivit" (nosti enim Marianas)." Quousque," inquit, "hunc regem feremus ?" "Regem appellas," inquam, "cum Rex tui mentionem nullam fecerit?"; ille autem Regis hereditatem spe devorarat. "Domum," inquit, "emisti." "Putes," inquam, "dicere: Iudices emisti." "Iuranti," inquit, "tibi non crediderunt." "Mihi vero," in quam, "XXV iudices crediderunt, XXXI, quoniam nummos ante acceperunt, tibi nihil crediderunt." Magnis clamoribus adflictus conticuit et concidit. Noster autem status est hic. Apud bonos iidem sumus, quos reliquisti, apud sordem urbis et faecem multo melius nunc, quam reliquisti. Nam et illud nobis non obest, videri nostrum testimonium non valuisse; missus est sanguis invidiae sine dolore atque etiam hoc magis, quod omnes illi fautores illius flagitii rem manifestam illam redemptam esse a iudicibus confitentur. Accedit illud, quod illa contionalis hirudo aerarii, misera ac ieiuna plebecula, me ab hoc Magno unice diligi putat, et hercule multa et iucunda consuetudine coniuncti inter nos sumus usque eo, ut nostri isti comissatores coniurationis barbatuli iuvenes illum in sermonibus "Cn. Ciceronem" appellent. Itaque et ludis et gladiatoribus mirandas episemasias sine ulla pastoricia fistula auferebamus. Nunc est exspectatio comitiorum; in quae omnibus invitis trudit noster Magnus Auli filium atque in eo neque auctoritate neque gratia pugnat, sed quibus Philippus omnia castella expugnari posse dicebat, in quae modo asellus onustus auro posset ascendere. Consul autem ille deterioris histrionii similis suscepisse negotium dicitur et domi divisores habere; quod ego non credo. Sed senatus consulta duo iam facta sunt odiosa, quod in consulem facta putantur, Catone et Domitio postulante, unum, ut apud magistratus inquiri liceret, alterum, cuius domi divisores habitarent, adversus rem publicam. Lurco autem tribunus pl., qui magistratum insimul cum lege alia iniit, solutus est et Aelia et Fufia, ut legem de ambitu ferret, quam ille bono auspicio claudus homo promulgavit. Ita comitia in a. d. VI Kal. Sext. dilata sunt. Novi est in lege hoc, ut, qui nummos in tribu pronuntiarit, si non dederit, impune sit, sin dederit, ut, quoad vivat, singulis tribubus HS [3,000] debeat. Dixi hanc legem P. Clodium iam ante servasse; pronuntiare enim solitum esse et non dare. Sed heus tu! videsne consulatum illum nostrum, quem Curio antea apotheosin vocabat, si hic factus erit, fabam mimum futurum? Quare, ut opinor, philosopheteon , id quod tu facis, et istos consulatus non flocci facteon. Quod ad me scribis te in Asiam statuisse non ire, equidem mallem, ut ires, ac vereor, ne quid in ista re minus commode fiat; sed tamen non possum reprehendere consilium tuum, praesertim cum egomet in provinciam non sim profectus. Epigrammatis tuis, quae in Amaltheo posuisti, contenti erimus, praesertim cum et Thyillus nos reliquerit, et Archias nihil de me scripserit. Ac vereor, ne, Lucullis quoniam Graecum poema condidit, nunc ad Caecilianam fabulam spectet. Antonio tuo nomine gratias egi eamque epistulam Mallio dedi. Ad te ideo antea rarius scripsi, quod non habebam idoneum, cui darem, nec satis sciebam, quo darem. Valde te venditavi. Cincius si quid ad me tui negotii detulerit, suscipiam; sed nunc magis in suo est occupatus; in quo ego ei non desum. Tu, si uno in loco es futurus, crebras a nobis litteras exspecta; ast plures etiam ipse mittito. Velim ad me scribas, cuius modi sit Amaltheion tuum, quo ornatu, qua topothesiai , et, quae poemata quasque historias de Amaltheioi habes, ad me mittas. Lubet mihi facere in Arpinati. Ego tibi aliquid de meis scriptis mittam. Nihil erat absoluti.