Letter 73
As soon as I reached Rome and there was anyone to whom I could safely
entrust a letter to you, my first thought was to write and thank you for
my return, since you are not here to receive my thanks. For I grasped,
to tell you the truth, that though in the advice you gave me you showed
yourself no wiser and no braver than myself, and indeed, considering my
past attentions to you, you were none too energetic in defence of my
honour, still, though at first you shared my mistake or rather my
madness and my unnecessary fright, it was you who took my exile most to
heart and contributed most energy, zeal and perseverance in bringing
about my return. And so I can assure you that in the midst of great
rejoicing and the most gratifying congratulations, one thing was lacking
to fill the cup of my happiness, the sight of you or rather your
embrace. When once I have obtained that, I shall certainly think myself
undeserving of this renewal of good fortune, if ever I let you go again,
and if I do not exact to the full all arrears in the enjoyment of your
pleasant society.
As regards my political position, I have attained what I thought would
be the hardest thing to recover—my distinction at the Bar, my authority
in the House and more popularity with the sound party than I desire. But
you know how my private property has been crippled, dissipated,
plundered. I
fracta, dissipata, direpta sit, non ignoras, valde laboramus tuarumque
non tam facultatum, quas ego nostras esse iudico, quam consiliorum ad
colligendas et constituendas reliquias nostras indigemus.
Nunc, etsi omnia ant scripta esse a tuis arbitror aut etiam nuntiis ac
rumore perlata, tamen ea scribam brevi, quae te puto potissimum ex meis
litteris velle cognoscere. Pr. Nonas Sextiles Dyrrachio sum profectus
ipso illo die, quo lex est lata de nobis. Brundisium veni Nonis
Sextilibus. Ibi mihi Tulliola mea fuit praesto, natali suo ipso die, qui
casu idem natalis erat et Brundisinae coloniae et tuae vicinae Salutis;
quae res animadversa a multitudine summa Brundisinorum gratulatione
celebrata est. Ante diem VI Idus Sextiles cognovi, cum Brundisi essem,
litteris Quinti mirifico studio omnium aetatum atque ordinum,
incredibili concursu Italiae legem comitiis centuriatis esse perlatam.
Inde a Brundisinis honestissimis ornatus, iter ita feci, ut undique ad
me cum gratulatione legati convenerint. Ad urbem ita veni, ut nemo
ullius ordinis homo nomenclatori notus fuerit, qui mihi obviam non
venerit, praeter eos inimicos, quibus id ipsum, se inimicos esse, non
liceret aut dissimulare aut negare. Cum venissem ad portam Capenam,
gradus templorum ab infima plebe completi erant. A qua plausu maximo cum
esset mihi gratulatio significata, similis et frequentia et plausus me
usque ad Capitolium celebravit, in foroque et in ipso Capitolio miranda
multitudo fuit.
am in great difficulties with it and stand in need not so much of your
means, which I know I can look upon as my own, as of your advice to
gather the fragments together and arrange matters.
Now, though I suppose you have had all the news from your family or from
messengers and rumour, I will give you a short account of everything I
think you would rather learn from my letters. On the 4th of August, the
very day the law about me was proposed, I started from Dyrrachium, and
arrived at Brundisium on the 5th. There my little Tullia was waiting for
me, on her own birthday, which; as it happened, was the commemoration
day of Brundisium and of the temple of Safety near your house too. The
coincidence was noticed and the people of Brundisium held great
celebrations. On the 8th of August, while I was still at Brundisium, I
heard from Quintus that the law had been passed in the Comitia
Centuriata with extraordinary enthusiasm of all ages and ranks in Italy
who had flocked to Rome in thousands. Then I started on my journey amid
the rejoicings of all the loyal folk of Brundisium, and was met
everywhere by deputations offering congratulations. When I came near the
city, there was not a soul of any class known to my attendant, who
did not come to meet me, except those enemies who could neither hide nor
deny their enmity. When I reached the Capenan Gate, the steps of the
temples were thronged with the populace. Their joy was exhibited in loud
applause: a similar crowd accompanied me with like applause to the
Capitol, and in the Forum and on the very Capitol there was an
extraordinary gathering.
Postridie in senatu, qui fuit dies Nonarum Septembr., senatui gratias
egimus. Eo biduo cum esset annonae summa caritas, et homines ad theatrum
primo, deinde ad senatum concurrissent, impulsu Clodi mea opera frumenti
inopiam esse clamarent, cum per eos dies senatus de annona haberetur, et
ad eius procurationem sermone non solum plebis, verum etiam bonorum
Pompeius vocaretur, idque ipse cuperet, multitudoque a me nominatim, ut
id decernerem, postularet, feci et accurate sententiam dixi. Cum
abessent consulares, quod tuto se negarent posse sententiam dicere,
praeter Messallam et Afranium, factum est senatus consultum in meam
sententiam, ut cum Pompeio ageretur, ut eam rem susciperet, lexque
ferretur. Quo senatus consulto recitato cum more hoc insulso et novo
populus plausum meo nomine recitando dedisset, habui contionem.
Omnes magistratus praesentes praeter unum praetorem et duos tribunes pl.
dederunt. Postridie senatus frequens et omnes consulares nihil Pompeio
postulanti negarunt. Ille legatos quindecim cum postularet, me principem
nominavit et ad omnia me alterum se fore dixit. Legem consules
conscripserunt, qua Pompeio per quinquennium omnis potestas rei
frumentariae toto orbe terrarum daretur, alteram Messius, qui omnis
pecuniae dat potestatem et adiungit classem et exercitum et maius
imperium in provinciis, quam sit eorum, qui eas obtineant. Illa nostra
lex consularis nunc modesta videtur, haec
Next day, on the 5th of September, I returned thanks to the Senate
in the House. On those two days bread was very dear and crowds ran first
to the theatre and then to the House, crying out at Clodius’ instigation
that the dearth of corn was my fault. On the same days there were
meetings of the House about the corn supply and Pompey was called upon
by poor and rich alike to take the matter in hand. He was more than
willing; and the people asked me by name to propose it: so I delivered
my opinion carefully. As the ex-consuls, except Messalla and Afranius,
were absent, thinking it was not safe to record a vote, a decree was
passed in accordance with my proposal that Pompey should be appealed to
take the matter in hand and a law should be passed. When this bill was
read out, the people received the mention of my name with applause after
the new silly fashion: and I delivered an harangue, with the permission
of all the magistrates present, except one praetor and two tribunes. On
the next day there was a full House and all the ex-consuls were willing
to grant Pompey anything. He asked for a committee of fifteen, naming me
at the head of them and saying that I should count as his second self in
everything. The consuls drew up a law giving Pompey the direction of the
whole corn supply in the world for five years: Messius another granting
him the control of the treasury, and adding an army and a fleet and
higher powers than those of the local officials in the provinces. The
law we ex-consuls proposed is regarded now as quite moderate, this
Messi non ferenda. Pompeius illam velle se dicit, familiares hanc.
Consulares duce Favonio fremunt; nos tacemus et eo magis, quod de domo
nostra nihil adhuc pontifices responderunt. Qui si sustulerint
religionem, aream praeclaram habebimus; superficiem consules ex senatus
consulto aestimabunt; sin aliter, demolientur, suo nomine locabunt, rem
totam aestimabunt.
Ita sunt res nostrae,
“Ut in secundis fluxae, ut in advorsis bonae.”
In re familiari valde sumus, ut scis, perturbati. Praeterea sunt quaedam
domestica, quae litteris non committo. Quintum fratrem insigni pietate,
virtute, fide praeditum sic amo, ut debeo. Te exspecto et oro, ut
matures venire eoque animo venias, ut me tuo consilio egere non sinas.
Alterius vitae quoddam initium ordimur. Iam quidam, qui nos absentes
defenderunt, incipiunt praesentibus occulte irasci, aperte invidere.
Vehementer te requirimus.
Latin / Greek Original
Cum primum Romam veni fuitque cui recte ad te litteras darem, nihil prius faciendum mihi putavi quam ut tibi absenti de reditu nostro gratularer. cognoram enim, ut vere scribam, te in consiliis mihi dandis nec fortiorem nec prudentiorem quam me ipsum nec etiam pro praeterita mea in te observantia nimium in custodia salutis meae diligentem eundemque te, qui primis temporibus erroris nostri aut potius furoris particeps et falsi timoris socius fuisses, acerbissime discidium nostrum tulisse plurimumque operae, studi, diligentiae, laboris ad conficiendum reditum meum contulisse. [2] itaque hoc tibi vere adfirmo, in maxima laetitia et exoptatissima gratulatione unum ad cumulandum gaudium conspectum aut potius complexum mihi tuum defuisse. quem semel nactus si umquam dimisero ac nisi etiam praetermissos fructus tuae suavitatis praeteriti temporis omnis exegero, profecto hac restitutione fortunae me ipse non satis dignum iudicabo. [3] nos adhuc, in nostro statu quod difficillime reciperari posse arbitrati sumus, splendorem nostrum illum forensem et in senatu auctoritatem et apud viros bonos gratiam magis quam optaramus consecuti sumus; in re autem familiari, quae quem ad modum fracta, dissipata, direpta sit non ignoras, valde laboramus tuarumque non tam facultatum quas ego nostras esse iudico quam consiliorum ad conligendas et constituendas reliquias nostras indigemus. [4] nunc etsi omnia aut scripta esse a tuis arbitror aut etiam nuntiis ac rumore perlata, tamen ea scribam brevi quae te puto potissimum ex meis litteris velle cognoscere. Pr. Nonas Sextilis Dyrrachio sum profectus ipso illo die quo lex est lata de nobis. Brundisium veni Nonis Sextilibus. ibi mihi Tulliola mea fuit praesto natali suo ipso die qui casu idem natalis erat et Brundisinae coloniae et tuae vicinae salutis; quae res animadversa a multitudine summa Brundinisorum gratulatione celebrata est. ante diem iii Idus Sextilis cognovi, quom Brundisi essem, litteris Quinti mirifico studio omnium aetatum atque ordinum, incredibili concursu Italiae legem comitiis centuriatis esse perlatam. Inde a Brundisinis honestissime ornatus iter ita feci ut undique ad me cum gratulatione legati convenerint. [5] ad urbem ita veni ut nemo ullius ordinis homo nomenclatori notus fuerit qui mihi obviam non venerit, praeter eos inimicos quibus id ipsum, se inimicos esse, non liceret aut dissimulare aut negare. Cum venissem ad portam Capenam, gradus templorum ab infima plebe completi erant. A qua plausu maximo cum esset mihi gratulatio significata, similis et frequentia et plausus me usque ad Capitolium celebravit in foroque et in ipso Capitolio miranda multitudo fuit. [6] postridie in senatu qui fuit dies Nonarum Septembr. senatui gratias egimus. eo biduo cum esset annonae summa caritas et homines ad theatrum primo, deinde ad senatum concurrissent, impulsu Clodi mea opera frumenti inopiam esse clamarent, cum per eos dies senatus de annona haberetur et ad eius procurationem sermone non solum plebis verum etiam bonorum Pompeius vocaretur idque ipse cuperet multitudoque a me nominatim ut id decernerem postularet, feci et accurate sententiam dixi. Cum abessent consulares, quod tuto se negarent posse sententiam dicere, praeter Messallam et Afranium, factum est senatus consultum in meam sententiam, ut cum Pompeio ageretur ut eam rem susciperet lexque ferretur. quo senatus consulto recitato cum (populus) more hoc insulso et novo plausum meo nomine recitando dedisset, habui contionem. omnes magistratus praesentes praeter unum praetorem et duos tribunos pl. dederunt. postridie senatus frequens et omnes consulares nihil Pompeio postulanti negarunt. ille legatos quindecim cum postularet, me principem nominavit et ad omnia me alterum se fore dixit. legem consules conscripserunt qua Pompeio per quinquennium omnis potestas rei frumentariae toto orbe terrarum daretur, alteram Messius qui omnis pecuniae dat potestatem et adiungit classem et exercitum et maius imperium in provinciis quam sit eorum qui eas obtineant. illa nostra lex consularis nunc modesta videtur, haec messi non ferenda. Pompeius illam velle se dicit, familiares hanc. consulares duce Favonio fremunt; nos tacemus et eo magis quod de domo nostra nihil adhuc pontifices responderunt. qui si sustulerint religionem, aream praeclaram habebimus; superficiem consules ex senatus consulto aestimabunt; sin aliter, +demolientur, suo+ nomine locabunt, rem totam aestimabunt. [8] ita sunt res nostrae, Vt in secundis fluxae, ut in advorsis bonae. in re familiari valde sumus, ut scis, perturbati. praeterea sunt quaedam domestica quae litteris non committo. quin tum fratrem insigni pietate, virtute, fide praeditum sic amo ut debeo. te exspecto et oro ut matures venire eoque animo venias ut me tuo consilio egere non sinas. alterius vitae quoddam initium ordimur. iam quidam qui nos absentis defenderunt incipiunt praesentibus occulte irasci, aperte invidere. vehementer te requirimus.