Letter 34

From: Paulinus, bishop of Nola To: Alethius (or delivered as a sermon) Date: ~418 AD Context: A sermon-letter on the theme of charitable giving, inspired by the widow's mite at the Temple treasury (Mark 12:41-44), urging generosity and warning against the spiritual cancer of greed. On the Treasury My dear friends, a manger is set before beasts of burden for a purpose — it is not there merely for show. It is a kind of table: though made for irrational animals, it was designed by human reason so that four-legged creatures might receive their food. But if those who took the trouble to build the manger neglect to fill it with fodder, the animals in that impoverished stable will waste away and starve. Hunger will devour the beasts that are not being fed. And the owners will suffer the loss their negligence or stinginess deserves: losing the animals along with any use of the manger — a double punishment, justly earned by those who refused the one necessary expense of keeping it supplied. By this example, my friends, we ought to take care that we do not damage our souls and lose our salvation by neglecting the table the Lord has placed in his church for those in need — a table we either pass by with indifferent eyes or touch with empty hands. God forbid such a disease should infect your hearts. For the cancer of greed spreads easily into hearts that are not fortified by the bowels of mercy. Like a serpent, it binds the captured soul in viperous chains — if the enemy serpent finds that soul naked of good works and burdened instead with the raw material of captivity: fruitless wealth. Let us not allow the Lord's table to stand empty for us and barren for the needy — there for the eye but not for use — lest the groans wrung from the hungry by our negligence be turned back against us. For the one who despises the poor provokes the one who made him, as Scripture says [Proverbs 14:31] — our common Creator, who rejoices in the refreshment of the destitute and grieves at their deprivation. Let us rouse ourselves from the sleep of inertia. Whether we need to shake off the torpor of negligence or break the chains of greed, let us look carefully at every word, commandment, promise, deed, and counsel of our Savior God. Let us consider why this table was set up, and by whose authority, in the courts of the Lord's house, in the sight of all his people. [The sermon continues with an extended meditation on the Gospel story of the widow's mite (Mark 12:41-44). Paulinus argues that God measures generosity not by the size of the gift but by the proportion of sacrifice. The widow who gave two small coins gave more than all the wealthy donors because she gave everything she had to live on. He draws parallels to Old Testament offerings, discusses the spiritual meaning of different kinds of wealth, and urges his audience to give not grudgingly but joyfully — since the one who sows generously will also reap generously (2 Corinthians 9:6). The letter-sermon closes with a warning that hoarded wealth becomes a snare while shared wealth becomes a treasure stored in heaven.]

XXXIIII. DB GAZOPHVLACIO. Non frustra, dilectissimi mei, iumentis praesepe ponitur neque tantum ad speciem uidendi iacet; mensa etenim quaedam est quamlibet inrationabilium animantum tamen ab hominum ratione conposita, ut per eam quadrupedia cibum capiant. quod si hi qui praesepia aedificare curauerint neglegant pabulum inferre, procliui tabida inopi stabulo iumenta deficient et non pascentia fames depascitur animalia. at illi dignum neglegentia uel auaritia damnum de toto capessent, quibus praesepis parandi tantum labor fuerit et replendi cura defuerit; pariter enim cum animalibus mortuis et usum praesepis amittent, duo grauia damna iuste ferentes qui unum necessarium utilis inpendii sumptum pepercerint ministrare. hoc igitur exemplo, dilectissimi, cauere debemus, ne damnum animae et dispendium salutis adeamus neglegentes in ecclesia positam a domino mensam indigentibus, quam despicientibus oculis intuemur aut aridis manibus praeterimus. absit, quaeso, ab animis uestris tale contagium. facile enim serpit cancer auaritiae 1] (Ex. 17,6). 1 depromseris FU, deprumpseris 0 profecte 0 corde FPU L add.: hic deest finis superioris epistolae et inicium sequentis (t. e. decimae tertiae) que scribitur ad pamachium • XXXIIII • FLOPU . — incipit epistola XXIX F, sermo sSI paulini ãpi de gazophilatio • XXXV. L, incipit de gazophilatio 0, epistola sancti paulini episcopi ad aletium de auaritia fugienda. et de elemosinis erogandis: et de earum utilitate: ubi etiam ipsum ad hoc nititur prouocare U Venerabili et beato ac dilectissimo (dectissimo F) fratri Aletio paulinus praem. FUP* 5 dilectissime FU mei om. FPU 7 animantum 0, animantium cet . 8 rationem 0 ea U 9 hii FO 10 procliuius L tapida FPU 11 fanus FPU 12 capescent FPU presepibus FPU 13 parandis FOPU laboris FPU 14 amittet FOP, amictet U 16 ut illis FOPU 17 dilectissimi otn. FPU 19 mensam a domino U quam despicientibus om. U intuemur v, praeterimus w 20 praeteriaaimiaatafiam mus 11, intuemur 01 ab iqjmicis 0 21 conjugjum 0 carcer U in praecordia nullis misericordiae munita uisceribus captamque uipereis adligat uinculis animam, si ab operibus bonis nudam et materia captiuitatis hoc est infructuosis opibus abundantem serpens inimicus inuenerit. non patiamur ergo mensam domini et nobis uacuam et egentibus inanem relinqui et uisui tantum stare, non usui, ne de neglegentia nostra esurientibus expressi gemitus in nos retorqueantur. qui enim spernit pauperem exacerbat, ut scriptum est, eum qui fecit illum hoc est communem omnium creatorem, qui sicut refectione inopum gaudet, ita defectione tristatur. Excitemus ergo nos ab inertiae somno et, uel ut neglegentiae torporem discutiamus uel auaritiae uincla rumpamus, inspiciamus diligenter in omnia uerba praecepta promissa opera consilia saluatoris nostri dei reputemusque nobiscum, cur haec mensa et quo auctore proposita sit in atriis domus domini, in conspectu omnis populi eius, quodque maxime considerandum est, cui bono, qua gratia, in quem fructum locata praeniteat et pateat. consule ipsa ueritatis oracula, et respondebit tibi propheta: qui miseretur pauperi, dominum fenerat. caelestis igitur trapezitae haec mensa est thesaurum uitae struens et ad margaritam negotiandam dei fenus exercens. qui enim fenerat pauperes domini praestolatur a domino retributionem mercedis aeternae. sed et beatus apostolus Paulus docens inter sollicitudines omnium ecclesiarum non minimam sibi curam pauperum esse testatur; ait enim, tantum ut pauperum memores simus, quod studui facere id ipsum. idem alibi clamat: nihil intulimus in hunc mundum, uerum 7] Prou. 14, 31 et 17, 5. 19] Prou. 19,17. 21] (Matth. 13, 45). 25] Gal. 2,10. 27] I Tim. 6, 7. 1 nullius F 5 nobis v, uobis w 6 uisu 0 7 pressi F 8 est om. F 9 commune 0 11 nos om. F 12 torporem Ov, teporem cet . decutiamus L, descutiamus U uincula F 16 quodque] quod F, quod quam v 17 pertineat Bigneus, perniteat v 19 deum v 20 trapizite P, trapicitae F, trapezetae 0 21 negotiandum FOU 22 domino deo v 23 paulus apostolus U nos docens v 25 pauperem 0 26 quid Fl studui 0 v, studii cet . nec auferre possumus, et iterum: quid enim habes quod non acceperis? atque ideo, dilectissimi, non ut de proprio restricti simus, sed ut de credito feneremus. dispensatio enim, inquit, nobis credita est, et temporalis pecuniae usura communis, non priuatae rei aeterna possessio. si cognoscas eam temporaliter in terra tuam, poteris in caelestibus tibi facere perpetuam; si reminiscaris in euangelio illos susceptores domini talentorum et quid cuique paterfamilias reuersus retribuerit, scies quanto sit utilius ponere ad mensam domini multiplicandam pecuniam, quam sterili fide otiosam re(seruare) sciesque rem nullo reditu creditoris, magno inutilis serui dispendio, in sola poenarum illius incrementa seruatam.. Festina igitur illam potius uocem mereri, ut audias: euge, bone serue, intra in gaudium domini tui, quam illam: serue nequam et piger, de ore tuo te iudico, et reliqua quae nota sunt, misso inutili in tenebras exteriores ac talento eius illi, qui multiplicatis creditis abundabat, adiecto: omni enim, inquit, habenti dabitur, non habenti uero et id quod habet auferetur. reminiscamur et illius uiduae, quae pauperum cura sui neglegens totam uictus sui substantiam, futuri tantum memor, iudice ipso teste uacuauit. alii enim, inquit, de abundantia sua superante contulerunt; illa uero multis forsitan et pauperum egentior, cui duo minuta 1] I Cor. 4, 7. 3] I Cor. 9,17. 7] (Matth. 25,14). 15] Matth. 25,21. 16] Luc. 19, 22. 19] Matth. 25, 29; Luc. 19, 26. 24] (Marc. 12, 48; Luc. 21, 3. 4). 3 sumus U credito] proprio FPU 5 si om. 0 6 in terram tuam FU, in terra (terram 0) tua LO, interituram coni. Sacch . 8 reuersurus U 10 otiosam reseruare sciesque rem scripsi, odiosam reminiscant (reminiscantur U) . Quare cu, odiosam, reminisci a te, auare Chiffl., om. v 11 nullo] in illo F redditu LPU .12 in] ut in FLU esse seruatam v 14 illa 0 15 serue bone FU quam v, potius quam w 17 ac 0, at cet . 18 eius] abiecto hic inscr. L qui v, om. M creditis çręQįţjş 0 abundabant L adiecto v, abiecto FOPU, hic om. L 22 uacauit L, uocauit FPU 28 superante L, superantes cet., superantia Schot . 24 forsitam 0 pauperibus L llVIIII. Panlini Nol. epistolae. 20 omnis census erant, sed animo cunctis diuitibus opulentior, solas mercedis aeternae opes spectans, caelestis auara thesauri pariter sibi totum eius substantiae, quae de terra sumitur et in terram reuertitur, abdicauit. misit quod habebat, ut quod non uiderat possideret. misit corruptibilia, ut inmortalia conpararet. non despexit illa paupercula dispositam a deo ordinatamque rationem de receptione uenturi, et propterea non fuit inmemor eius ipse dispositor iamque sententiam suam ipse mundi arbiter praecucurrit et quam in iudicio coronaturus est in euangelio praedicauit. Feneremus igitur dominum de donis domini; nihil enim sine eius munere possidemus, sine cuius nutu nec ipsi sumus. et nos praecipue quid nostrum putemus, qui maiori et speciali debito non sumus nostri, et non solum quia facti a deo, sed et empti sumus? gratulemur autem quia magno empti quippe sanguine ipsius domini, quo pretio et uiles et uenales esse desistimus, quia uilior seruitute libertas liberum esse iustitiae. talis etenim liber seruus peccati et captiuus est mortis. sua igitur domino dona referamus; demus illi qui in omni paupere accipit; demus, inquam, gaudentes et recipiamus, (ut) inquit, ab ipso exultantes. placet enim ipsi talis iniuria, ut uim regno ipsius inferamus bonis operibus caeli claustra frangentes. dominus enim noster, qui solus bonus ut unus deus, non auaritiae studio accipere desiderat sed largitatis affectu. quid enim non habeat qui omnia dedit? aut quid non possideat qui ipsos possidet possidentes, quia omnes uiri diuitiarum in manibus eius? sed inmensa eius iustitia pariter et bonitas de ipsis muneribus suis uult sibi munera inuicem 15] (I Cor. 6, 20). 23] Matth. 19, 17. 2 solas L, sola cet . et celestis FLPU 4 abducauit U habeat L 7 de receptione] dereptione 0 9 praecurrit FOP, percurrit U 11 donis in mg. add. L, om. cet., bonis v domini] muneribus add. U 13 post . at) et et F 14 et] sed FPU qui FPU 15 sed Ov, om. cet . graulemur F1 16 quippe quia F 19 dona domino F 20 ut inquit scripsi, om. L, inquit cet . 22 fragrantes U 26 ipsos om. FU 27 inmense 0 fieri, ut sibi materiam erga te beneficentiae pariat, quia bonus est, tibi faciat meritum, quod digne recipias, quia iustus est. Patent igitur thesauri bonorum illius et diuitiae bonitatis eius in promptu sunt, ut unusquisque non expectet accipere, sed ultro sibi rapiat quantum uelit. in hoc enim nos fecit bonus dominus et pater sanctus, ut nostro bono essemus boni. nam quo ille indigeret extrinsecus bono qui totus ipse, quantus est, bonitas et beatitudo est? ob hoc, quantum in ipso est, carissimi, omnem hominem uult saluum fieri, quia in omni homine opus suum diligit, et inpense tibi largus est de suis opibus, si tu tibi ipse non sis inuidus et auarus de his, quae deus tua fecit, non ut causa tibi ad mortem, sed ut reditio ad uitam foret. o abundantia bonitatis dei! uult fenerari ex his, quae ipse largitus est; cupit debitor fieri donorum suorum, ut cum multa tibi ratione tuam reddat usuram. Propera igitur, frater, tam uberem tibi obstringere debitorem, ut et amicum te ex seruo uocet et in tuis terrestribus nummis te expertus fidelem de suis caelestibus thesauris diuitem faciat. ne trepides, ne cuncteris, ne parcas. esto uiolentus deo, rape regna caelorum. qui uetat aliena contingi sua gaudet inuadi, et qui damnat auaritiae rapacitatem laudat fidei rapinam. pransores tui dudum stant pro foribus tuis tempus et regem mensae opperientes. tu conuiuas moraris; curre sollicitus, ne diutius maneant ieiunantes et iniuria eorum excitetur is, qui fecit illos et qui illos bono tuo pauperes fecit. nam 8] (Ps. 15, 2). 9] I Tim. 2,4. 18] (Ioh. 15,15). 21] (Matth. 11,12). 26] (Prou. 14, 31). 1 benefacientiae 0, benificentiae F; suae add. FPU 2 tibi 0, et tibi cet . quo FOPU 6 bonus] nobis 0 7 indulgeret 0 10 inpensae L largitus FPU 12 iis v 13 reditio acripsi, perditio 0, precio FLP, pretio tibi U, precium v foret s. 1. m. 1 F, forent v obundatio (o om.) L bonitas 0 14 iis v ipse om. U 15 tua 0 17 prepera U 19 expertum 0 tuis F te diuitem L 20 parcas] ne dubites add. FPU 21 deo deo U rape Lv, rapere OP, capere FU 22 qui om. L 24 operientes FLPU 20* potuerat, dilectissimi, dominus omnipotens aeque uniuersos diuites facere, ut nemo indigeret altero; sed infinitae bonitatis consilio sic parauit misericors et miserator dominus, ut tuam in illis mentem probet. fecit miserum, ut agnosceret misericordem. fecit inopem, ut exerceret opulentum. materia diuitiarum tibi est fraterna paupertas, si intellegas super egenum et pauperem, nec tibi tantum habeas quod accepisti, quia ideo et illius partem tibi in hoc saeculo contulit deus, ut tibi deberet quicquid de suis donis tuo uoluntario affectu indigentibus obtulisses ac te uicissim in aeterna die de illius parte ditaret. per ipsos enim nunc accipit Christus et tunc pro ipsis rependet. docet enim nos et euangelicus ille diues a tartaro et in Abrahae sinu iam non mendicus Eleazar, qui in illa poenali ardentis diuitis egestate refrigerio uitae adfluebat; docet, inquam, istud exemplum uicissitudinem esse istic et illic humano generi distributam repensandumque illic pauperibus quod istic uidetur negatum, et contra diuites, qui pauperibus istic inopes fuerint, nihil de pauperum felicitate capturos mendicitatemque perpetuam cum abundantia poenarum pro iniuria pauperum digna ultione referendam. Quare ambulate, ut scriptum est, ut filii lucis in lumine, dum lumen habetis; et sic age, Christiane, dum resipiscendi et prouidendi dies subpetit, ut audire merearis a domino: euge, bone serue, quia in paucis fidelis fuisti, supra multa te constituam. uide igitur et intende huic uerbo, frater, et noli neglegere gratiam, quae tibi oblata est. noli descendere uacuus in domum Christi, quae est ecclesia dei uiui. de tuis multis uel parua si tribuas, multam tibi reliquorum tuorum adiectionem parasti. plurimi te expectant et in aduentum tuum pendent circumspicientes quando 6] (Ps. 40, 2). 13] (Luc. 16, 24). 21] Ioh. 12, 35. 24] Matth. 25, 21; Luc. 19,17. 27] (Ex. 23,15). I Tim. 3, 15. 2 inflntae F bonitatis sue U 9 quicquid] quid 0, qd v 10 de om. U 13 eleazar 0, lazarus cet . 17 uidebatur F, uideatur LPU 23 resipicendi L mereatis pi U a] audiris a F 24 serue bone F fuisti fidelis F 25 hic F te uideant. tibi inpenduntur cunctorum inopum preces et uota debilium. uide ne tam pios mutare cogantur affectus et in querelam preces uertant et aduersum te editi gemitus, quos necessitas laborantium te non miserante confectis extorserit, feriant et inuitent patrem orphanorum, uindicem uiduarum et conpassorem pauperum deum. Caue ipsum te tantummodo ames, si te amas, quia iniquitatis est ista dilectio, et qui diligit iniquitatem odit, ut scriptum est, animam suam; plenitudo legis est dilectio proximi, quod omnis homo homini est germanitate naturae. parem ergo curam tui et pauperis gere, ut imiteris imitatorem Christi non tibi sed aliis utilia curando, ut tui inpensius deo cura sit. uide enim quanto crimine te superbia aut auaritia discernat ab eo, cui te deus opere suo iunxit. refice esurientem animam, et non timebis in die malo ab ira superuentura. beatus enim, inquit, qui intellegit super egenum et pauperem, in die malo liberabit eum dominus. operare igitur et excole hanc regionem terrae tuae, frater, ut germinet tibi frugem fertilem, plenam adipe frumenti, magno cum fenore centesimum tibi fructum multiplicati seminis adferentem. in huius uel possessionis uel negotiationis adpetitum et studium sancta et salutaris est auaritia; nam talis cupiditas, quae regnum caeleste meretur et bonum perenne desiderat, radix bonorum est. tales igitur, ut supra dictum est, diuitias concupiscite et huiusmodi possidete patrimonium, quod in centenos fructus uobis creditor pensitet, ut 5] (Ps. 67,6). 8] PB. 10,6; Rom. 13,10; Luc.10, 36. 12] (I Cor. 10,33). 16] Tob. 4, 11; Ps. 40, 2. 20] (Matth. 13, 8). 3 gemitus editi U 5 inuitant FPU, irritent coni. Sacch . orfanonorum 0 uindicem scripsi, et iudicem L, iudicem cet . 7 ames] ame 0 amas] ames U 8 et] ut FU diligit se FOPU iniquitate FPU 9 plenitudo] autem add. v 10 homini est Ov, hominem cet . germanitate 0, germanite diligat (diligat m. 2 add.) L 11 paperis U 12 tui L, tuae FO, tue PU 18 cura Lv, cure FPlJ, curae 0 etenim U 14 decernat F 17 malo 0, mala cet . liberauit 0 19 tibi] ti 0 24 desiderat v, desideret w 26 creditos Ov pensitet ut Ov, penset et ut cet . uestros quoque uobiscum bonis perennibus augeatis heredes. possessio enim haec uere magna et pretiosa est, quae possessorem suum non cumulo saeculari onerat, sed reditu ditat aeterno, quae lacte et melle manat et non de aluearibus neque pecoribus expressum dulcium nectar liquorum, sed per flumina laeta diffusum suis praebet agricolis. Verum, dilectissimi, non solum ut bona aeterna quaeratis, sed ut mala innumera uitare mereamini, praesenti sollicitudine et sedula operatione iustitiae prouidete. magno enim adiutorio atque praesidio tibi opus est et multarum atque indeficientium orationum patrociniis indigemus. aduersarius enim noster non quiescit et in nostrum peruigil hostis interitum obsidet omnes uias nostras egressusque et aditus omnium diligenter explorat; uniuscuiusque uestigiis comes indiscretus adfigitur ac saepes egressibus nostris obicit et pedibus interserit, ut in plano quoque latentem salebram male cautus offendas. unde scriptum est: sunt uiae quae uidentur hominibus planae, nouissima autem earum tendunt in infernum. quod si securus in plano neque cautus in lubrico decidas, ilico inruit et lapsum premit; nec parcit omittere, nisi frangat et deuoret. per cuncta igitur caue; dum infers pedem, cuncta circumspice. ex omnibus enim partibus zabulus inminet sicut leo paratus ad praedam. neque ipsi terrae tuae credas; suspenso tibi, immo munito calcanda uestigio, quae ut peccatum primi patris in uniuersa hominum carne cognoscens, spinis et tribulis et serpentibus ac bestiis ferax, sententiam 12] I Pet. 5, 8. 17] Prou. 14, 12. 16, 25. 22] Ps. 16, 12. 25] (Gen. 3,18). 2 uero U 3 omerat F, honerat P redditu FLPU redit aeterno (u ditat om.) 0 4 neque] neque de FPU 5 peccoribus L sed per] super L 8 ut] ut et PU uetare U 10 tibi OJ, nobis v 11 aduersarus 0 12 quiescet FP 13 additus P 14 cuiusque FPU afficitur U 15 saepe se L, sepe FPU 18 nouissime 0 20 ruit F et frangat U 21 caue dum] cauendum U 22 zabolus FIPU, diabolus F* 23 ipse F post credas distinctionem om. Schot . 24 immo munito coni. Rosw., in monumento OJ, in momento coni. Sacch . calcandae o Schot . ut acrtpst, om. Lv, in cet . creatoris exequitur. multae praeterea nobis in hoc saeculo cruces, innumera discrimina, morborum labes, febrium ignes et dolorum tela grassantur in animas, cupiditatum faces accenduntur, ubique praetenti latent laquei, undique stricti horrent gladii, inter insidias et pugnas uita transigitur et per ignes doloso cineri subpositos ambulamus. Igitur priusquam in aliquam tantarum aegritudinum labem casu uel merito actus incurras, festina medico susceptus et carus fieri, ut in tempore necessitatis paratum habeas remedium salutis. aliud est, quando tu solus oras pro te, et aliud, quando multitudo pro te apud deum trepidat. tu taces, et cum taces, illi pro te clamant. et uident te et adrident. inueniunt te et adsalutant, et egestatis et debilitatis inmemores corpora ipsorum tua sanitate uegetantur, animae tuo aspectu uigescunt. tu quippe ager illis fertilis, tu fundus es fructuosus; et illi uicissim tibi locuples et pretiosa possessio sunt. te filiis suis praeferunt et pro te prius quam de se quisque sollicitus, aut cum sua aut ante suam salutem orat tuam. non sui neglegentes, sed amore translato in te quisque se diligit et tuam uitam suae uitae precatur, quia fructus illius uita tua est et diuitiae tuae illius opes, paupertatis diuitiae sunt. in omnibus ecclesiis pro te rogant, in omnibus plateis tibi gratulantur, et in locis singulis ad commemorationem tui nominis eriguntur benedicentes dominum et absentem te in suis manibus exosculantur. semper te uident et numquam te non uident, quia animo conplectuntur, quo cernimus absentes. 9] (Eccli. 38,1). 1 creatoris ex saluatoris P 3 crassantur L accendunt 0 6 dolose cineris subposito 0 ambulemus Ul 7 aliqua F 8 uel] ue 0 11 apud deum pro te FPU 12 cum taces om. L ille FPU clamat PU alt . et om. L 13 salutant L 14 uectantur F, uetantur U, uettantur P 15 illo F, ille PU 16 locuplex FPU sunt possessio FPU 17 quam] quadam FPU 18 pr . aut] et F orat tuam om. FPU 20 suae uitae] sua uirtute L fructus 0, tuus fructus cet . uita tua 0, uita cet . 21 opes et v paupertatis 0, paupertate FPU, paupertati L, paupertates tuae illius v diuitiae v, diuites <u 22 tibi] pro te L 25 osculantur FO, exobsculantur U et—uident om. U inscriptus es enim et inpressus cordibus eorum per multam tuam in eos humanitatem. nec famem metuunt securi ciborum tuorum neque hiemem pertimescunt, quia tu praeuenis et excludis hiemem uestium praeparatu. beatus homo, quem ueniens dominus inueniet ita facientem!