Letter 51

From: Paulinus, bishop of Nola To: Eucherius and Galla Date: ~431 AD Context: An enormous letter — essentially a theological treatise in epistolary form — to a young couple who have embraced the ascetic life, covering renunciation of wealth, the meaning of Christian poverty, and the heavenly rewards that await the faithful. To our holy and rightly celebrated, venerable and most dear children Eucherius and Galla — Paulinus, bishop. Blessed be the Lord our God, who gives desire to those who ask and always surpasses our hopes, answering our prayers with more than we dared request. [This is by far the longest of Paulinus's letters — a substantial treatise occupying the space of a short book. Eucherius and Galla were a wealthy aristocratic couple (Eucherius would later become bishop of Lyon and write influential theological works of his own) who had recently decided to renounce their wealth and embrace a life of Christian poverty and asceticism. Paulinus, who had famously done the same thing decades earlier — selling his vast estates across Gaul, Spain, and Italy to give the proceeds to the poor and settling as a monk at Nola — was the ideal person to write them a guide. The letter covers several major themes: 1. THE THEOLOGY OF RENUNCIATION: Paulinus argues that giving up wealth is not a sacrifice but an exchange — trading temporary goods for eternal ones, corruptible treasure for incorruptible. He draws extensively on Christ's instruction to the rich young man (Matthew 19:16-22) and on the examples of Abraham, who left his homeland at God's command, and Moses, who chose suffering with God's people over the treasures of Egypt. 2. THE PARADOX OF CHRISTIAN POVERTY: The one who gives everything away becomes richer, not poorer — richer in freedom, in spiritual joy, in friendship with God, and in the treasures stored in heaven. Paulinus speaks from his own experience: the years since his renunciation have been the happiest and most fruitful of his life. 3. THE DANGERS OF WEALTH: Not that wealth is evil in itself, but that it creates attachments that anchor the soul to the world and make it harder to respond to God's call. Paulinus uses vivid imagery — the rich man as a bird caught in a snare, a ship overloaded with cargo that cannot weather the storm, a tree whose deep roots in rocky soil prevent it from being transplanted to better ground. 4. THE REWARDS OF THE ASCETIC LIFE: Freedom from anxiety, the joy of simplicity, the deepening of prayer, the discovery that what seemed like loss was in fact liberation. Paulinus describes the daily life at Nola — the rhythms of prayer, reading, hospitality to pilgrims, and care for the poor — as evidence that God keeps his promises. 5. PRACTICAL COUNSEL: How to manage the transition from wealth to poverty, how to deal with criticism from family and friends who think you are mad, how to avoid the trap of spiritual pride that can follow dramatic renunciation, and how to sustain the commitment over the long years ahead. The letter closes with an extended hymn of praise and a prayer for Eucherius and Galla's perseverance, invoking the examples of every Biblical figure who chose God over the world — from Abel to the apostles — as a great cloud of witnesses surrounding and encouraging them in their new life.]

LI. SANCTIS ET MERITO PRAEDICANDIS ATQVE VENERANDIS ET DILEC-TISSIMIS FILIIS EVCHERIO ET GALLAE PAVLINVS EPISCOPVS. Benedictus dominus deus noster, qui dat uotum optanti et semper nostra superat uota uotisque respondet, qui 1] Luo. 2, 35. 10] (Ps. 66, 2). 1 c scire a itaque b hoc g hoc etiam M 2 aut ex at C reuelentur C n tl ibi g, ut U 3 quia ex qd C, qui y, raa . p carnis g in del. C fero r c, ferno g 4 spiritualis FUag in uerbo dei gladius M dei om. FUf, U dei quod C pertransibit g, penetrauit jj exinde—sunt om. U 5 cogitationes cordium M sunt Ccg, sint cet . ezpone; C 6 hanc ija maxime hanc FUf clausa ij quia] quam FUf, et tj 7 non dubito r * lueere p, latere nou dubito y interionis g oculis F f 8 inluminetionem g, inluminatione y spiritu U quam scruptari U 9 possit] ualet p etiam om. rex alta] occulta y me per om. ra 11 domine] 6 c dne sce ac M 12 Christo om. y unamme F, unanimis 1x ex meae a, mee (ee in ras. m. 2) r caritatis FUyf 13 Christi om. g Col.; bene uale add. U . — explicit epJa paulini C, explicit epistola paulini ad scm augustinum (amen add. rj, LIIII add. q;) rytp, explicit beati paulini ad sanctum augut g . LM . — epJa sSi paulini ad eucherium et gallam • XL VI. M, epfo scl paulini ad scfii eucherium epm - XXXVIIII • L 18 uota om. L insperanti mihi tam oportunam quam exoptatam occasionem praebere dignatus est per religiosos iuuenes, filios meos, conseruos uero communes in domino, Gelasium et Augendum et Tigridium, quos de sancto atque castissimo congregationis suae numero uir laudabilis et praeclarus in Christo, frater noster et conpresbyter meus, Honoratus ad humilitatem meam uestrae dilectionis exemplo refouendam domino inspirante direxit. sollicite enim pro caritate meritis uestris debita sciscitanti actum uel incolumitatem uestram (nam de actu pio atque caelesti dubius esse non poteram) id quod animam meam reficeret responderunt, quia uos deo propitio incolumes reliquissent uenerandi propositi opera curantes ac studia exercentes et in corde uno, quo terrestria reliquistis, caelum petentes. Memineram enim quia filii mei,. quos ante annum ad humilitatem meam mei gratia uisitandam miseratis, locum habitationis uestrae, simul et domni uenerabilis Honorati nobis innotuerunt, dicentes scilicet quia in proximis breui interiecta maris rupe etiam cognominibus Lero et Lerino insulis degeretis. unde, cum se isti filii nostri ex ea, quae Lerinum dicitur, uenisse dixissent, recognoui et facile recordatus sum propinqui nominis insulam, in qua sanctitatem uestram ab istius mundi strepitu profugam manere iam noueram. quamobrem sciens dilectioni uestrae gratum fore officium litterarum mearum, quia et a me uobis in perennem gratiam debitum est, libens amplexus sum hanc oportunitatem spiritalium filiorum, ut ad benedictam in Christo domino unanimitatem uestram epistolae meae portitores essent, quod ut filii uel ministri oboedientiae, sicut a deo uel secundum deum docti sunt, promptissime receperunt. suscipite ergo in his exiguis sermonibus paruitatis meae non exiguae caritatis insignia et quasi quaedam pignora animae uestrae et testimonia animi et amoris in uos mei haec mea scripta retinete. 6 ad humilitatem meam om. M 7 requirendam L 8 seiscitatus L 9 incolomitatem L 12 curant\' studia L et in LM, in Chiffi . 16 dSni M nobis-scilicet om. L 24 perhennem L 25 spualium M 31 animae uestrae pignora M et om. M 32 mei in uos M Spero autem de misericordia Christi domini, quod incolumes haec mea uerba sumatis et si deinceps oportunam et per huiusmodi tabellarios occasionem donauerit, rescribere inpigrum habeatis. quod sine dubio et per istos filios meos uestra fecisset affectio, si eorum ad me directae profectionis conscii fuissetis. nam cum ab eis hoc quaererem, quia uicinos esse uos noueram, ignorantibus uobis se de monasterio suo nauigasse dixerunt. uerumtamen quia, sicut regnum dei non in sermone est sed in uirtute, ita et caritas, in cuius perfectione et plenitudine regnum dei continetur uel adquiritur, in thesauro cordis et fidei uirtute consistit, pro gratia familiari uestrae unanimitatis scripta desidero. ceterum de animorum uestrorum piissima affectione confidens etiam tacentium mentibus me inhaerere non ambigo. non enim humana amicitia sed diuina gratia inuicem nobis innotuimus et conexi sumus per uiscera caritatis Christi. atque ideo necesse est perpetuam inter pectora nostra manere concordiam, quae Christo auctore coniuncta est. quae enim uis aut obliuio ualeat separare quod deus iunxit? Bene dicat uos dominus ex Sion ea benedictione qua benedicitur homo qui timet dominum, perpetui coniuges et parentes cum benedicta uobiscum deo progenie nobilissimae sanctitatis uestrae. uideatis quae bona sunt Hierusalem et pariter habitare mereamini in domo domini in longitudinem dierum, filii sancti, merito uenerabiles, intima mihi caritate dilecti et semper desiderandi. PASSIO S. GENESII ARELATENSIS. Proprium atque indigenam Arelatensis urbis beatissimum Genesium martyrem, alumnum eiusdem iure nascendi, 8] I Cor. 4, 20. 20] Ps. 127,4. 5. 23] ib. 5. 24] Ps. 22, 7. 6 nam] et L hoc om. L 17 manere nostra L 19 iuncxit L 28 ierusalem M Z . — incip pass. s. genesii edita a s. memorie paulino epo Z 29 martirem alunnum Z patronum uirtute moriendi, celebrare iam a principio atque extollere omnia fidelium studia, omnes religiosorum litterae debuerunt, ut tanti meriti gloriosa documenta consignata scriptorum fide et uiuacibus commendata monumentis illibata atque integra ad posteros peruenirent, quae admiratio semper faceret noua et ueneratio probaret antiqua. sed quoniam succedentes sibi per incertum uitae tempus aetates tradere haec inuicem memoriae mutuae quam mandare litteris maluerunt, uel nunc oportet eadem fidelibus scriptis in tempora secutura transmitti, ne ea, quae adhuc uiua recordatione rerum ut gesta sunt referuntur, euanescente per tempus uel tradentium uel accipientium fide fabulosa credantur. Sanctus itaque Genesius in iuuentutis flore primaeuae prouincialis militiae tirocinium suscepit, eam officii partem studio et arte conplexus, quae patronorum uerba uel iudicum signorum breuium notata compendiis manu raperet et signorum uelocitate uel dexterae sonum uocis aequaret, spiritalem futurae gloriae imaginem praefigurans, ut qui praecepta diuina celeriter audiret et fidelibus notis piae mentis exciperet. accidit itaque ut eodem hoc munus implente impia atque sacrilega mandata persecutionis iussa legerentur, quae cum deuotus deo repudiaret auditus et imprimere ceris manus sancta trepidaret, abiectis ante pedes iudicis tabulis triste ministerium sacrata iam domino mens refugit. et, ut in nullo a praeceptis euangelicis actus martyris deuiaret, quibus declinare persecutionis impetum uel permittimur uel iubemur, alia atque alia non solum latebra uerum etiam ciuitate mutata, cum et alio loco 27] (Matth. 10, 24). 2 omnium Sunus 4 monimtis Z 9 transmittere Sur . 10 sunt gesta Sur . 11 referuntur om. Z uanescente Z 13 primaeuo Sw. 14 malitiae Z 15 uel iudicum-raperet et Z, om. Sur . 16 pr . signorum] uel noua signorum Sur . 17 spualem Z 19 et Z, ea Stur. 20 itaque Z, autem Sur . nt-implente Z, cum ante tribunal exoeptoris fungeretur officio Sur . impia atque sacrilega mandata Z, iniusto atque sacrilego mandato Sur . 21 legerentur Z, ederentur Sur . que cum Z, quae Sur . 22 an auditus Z trepidaret scripsi, repiaret Z, respueret Sur . 23 abiectis ergo tabulis ante pedes iudicis Sur . triste ministerium Z, ministerium sacrilegum Sur . 25 deuiarent Sur . scriptum sit: spiritus quidem promptus, caro autem infirma, ab ira se iudicis furentis paulisper occultauit. qui cum eum corripi protinus offerrique sibi iussisset neque facile inuestigatio ad procuratam latebram perueniret, crudelissimis poenae ministris, ut ubi repertus fuisset gladio eum interficerent, imperauit. quod ubi beato Genesio uel occultis nuntiis uel rumore compertum est, diuersa latendi loca, ut exitus docet, non infirmitate spiritus sed carnis trepidatione mutauit. Atque interim, licet superfluo de praesumpta fidei confirmatione sollicitus, quoniam necdum erat ex aqua et spiritu sancto renatus, per fidos internuntios a catholicae religionis antistite donum baptismatis postulauit. sed ille uel temporis angustiis impeditus uel iuuenili aetate diffidens ardentia uota distulit ac fideliter indicauit, quod plenam consummationem etiam huius muneris daret prompta pro Christo cruoris effusio. et haec quidem cunctatio sacerdotis diuino, ut aestimare promptum est, nutu atque iudicio prouocata dispositaque est, ut circa eius sollemnem consecrationem officia humana cessarent, cui unius baptismatis duplex gratia ex utroque scilicet Christi latere et aqua et sanguis parabatur. Sed iam dominus per spiritum sanctum futuri martyris seruaturus arcana, subeundae constantiam passionis uel fecerat uel uidebat, neque patiebatur differri coronam, cum uideret paratam esse uictoriam. itaque percussoribus eum suis obtulit et his, quorum in eundem auida crudelitas inhiabat, ostendit. atque is ubi se perspicit deprehensum, instinctu domini Rhodanum petit et sancta fluuio membra committit, ut eum illic a concretione mortali uelut alterius Iordanis undis occultus baptista purgaret et mutuo alternoque mysterio et aquis corpus 1] Matth. 26, 41. 20] (Ioh. 19,34). 1 promptus est Sur . 2 furentis iudicis paulisper occuluit Sur . 3 sibi om. Sur . facile scripsi, facilis Z, om. Sur . 4 latebam Z 5 eum om. Z 9 praesumptae Sur . 10 nondum Sur . 13 aetati Sur . 16 aestimo promto Sur . 21 dominus] qui add. Sur . 22 seruabat Sur . 24 suis eum Sur . 25 iis Sur . 27 petiit Sur . 28 concretione scripsi, congregatione Z, contagione Sur . et aquas corpore consecraret. atque haec causa profecto extitit, ut natandi adminiculo perueniret qui ut exemplo beatissimi Petri ad Christum tendens per summa gurgitum ambulare potuisset. transgressum in ulteriora fluminis et subeundae praemiis passionis Christo sponsore securum in eo loco, quem effusioni sanguinis gloriosi dominus elegerat quique nunc oratione assidua et uotis numquam irritis frequentatur, percussor adsequitur exoptatoque gladii ictu festinantem ad deum animam uinculis corporis quibus tenebatur absoluit, et utraque substantia propriae originis elementa repetente terrena interim terris membra commendat, caelestem uero spiritum emittit ad caelum. Prouiderunt tamen fideles temporis illius dei serui, ut utramque fluminis ripam geminatis urbibus ambiendam unius martyris tutela muniret. nam in ipso beatae passionis loco consecrati cruoris uestigia relinquentes in alterum fluminis latus honoratas reliquias transtulerunt, ut ubique praesens Genesius, illic sanguine haberetur, hic corpore. Haec omnia fideliter atque ut gesta sunt uel dicta uel comperta libentibus deuotisque animis, qui noueratis, recognoscite, qui ignorabatis, agnoscite et gloriam tanti martyris per singula annorum spatia crescentem et in saecula aeterna uicturam mentis oculis contuentes, unusquisque pro uiribus ad similia, si fides desiderauerit, animos praeparate et ut beatus Genesius throno domini usque in uindictae suae tempus assistens sacerdotibus ministris clero nobisque omnibus et ei, qui instructioni uestrae ista composuit, patrocinetur, orate adiuuante domino nostro Iesu Christo, qui in trinitate perfecta uiuit et regnat per omnia saecula saeculorum. amen. 3] (Matth. 14, 29; Ioh. 21, 7). 1 consecrauit Sur . 2 aminiculo Z ut om. Sur . 4 potuit Sur . transgressum] continuo add. Sur . subeundae scripsi, subeundum Z, subeundi Sur . 5 praemii Sur . 6 effusione Z 9 utramque substantiam Z 10 repetentem Z 11 caelestem uero Z, et coelestem Sur . 16 fluuii Sur . 17 utrobique Sur . 18 S. Genesius Sur . 19 uel comperta uel dicta Sur . 24 si] si ita Sur . 25 sub throno Z 26 assistens — 27 composuit om. Z 28 adiuuante — 29 saeculorum om. Sur . APPENDIX. EPISTVLA I. AD MARCELLAM. Magnam humilitati nostrae fiduciam scribendi ad uenerationem tuam caritas Christi dedit, quae te fecit humilem corde pietatis et diuitem operibus benedictionis. talis etenim de sanctis fidei tuae diuitiis fama processit, ut ad nos quoque in longinquo positos penetrauerit et auditu gratiae dei tamquam oleo laetitiae impinguauerit ossa nostra. notum enim factum est nobis bonum tuum, quoniam illuminauit dominus uultum suum super te. segregauit te ab utero cognationis et terrae tuae non regione sed spiritu bonae uoluntatis, ut de terrenis opibus fidelem sibi constituat in caelestibus earum participem, de quibus scriptum est: mulieres sapientes aedificauerunt sibi domos. haec autem audientes de tua felicitate caelesti effudimus coram deo corda nostra et in uoce exultationis epulantes diximus: dominus mortificat et uiuificat, deducit ad inferos et reducit. dominus diuites pauperes facit, humiles excelsos facit, quoniam calix in manu domini hunc humiliat et hunc exaltat. quod etsi ad omne mysterium regni pertinere uideatur, attamen et ad tuam specialiter gratiam referri potest, quae magno domini 11] Prou. 14, 1. 13] Ps. 41, 5. I Ifcg. 2, 6. 10] PH. 74, 9. uxyvxp . — 1 hieronymos ad marcellam x, epistola coimolatoria Ibero ad marcellam ip, item hieroiui\' ad marcellam y, eiusdem ad marcellam v 3 pietatis om. u 4 de] et de u 6 impiuguarit xy, impuguauit uv 7 nobis factam est v nobis otn. u illuminauit] humiliauit uv 8 et a terre tue xy 10 operibus v participem] i>rincii>em 1/1 celesti effundimus (bus-I. 12 celesti om.) v 11 est om. u 12 effundimus y effudimus corda nostra coram domino u 14 pr et ux, et dominus vy, dominus y et deducit v 15 fecit 1fI, facit et u excelso* facitj exaltat IJI 16 sed quoniam tp, quia Rotnc. 17 quod etsi J quod hi u uidetur w miserentis consilio exaltata es, ut humiliare?s, et humiliata es, ut exaltareris. Non enim ignoramus, uenerabilis soror et benedicta filia, tuam praeteritam in hoc saeculo gloriam. nam etiam uidimus te in tempore illo, quo domum tuam regalis affinitas ambiebat, eminere in his honoribus qui destruuntur, quia, etsi ipsi quoque a domino altissimo tribuuntur, quia omnis potestas a deo est, attamen fragiles et caduci sunt qui sub hoc mundo aguntur, cuius figura ut umbra praeterit. unde impensius admiramur gratiam, quae tibi data est, et magnificamus in te dominum, qui te in laboribus hominum posuit et salutifero paternae pietatis uerbere uisitauit, ut in paucis uexatam in multis bene disponeret teste et apostolo: in hoc mundo corripimur, ne cum hoc mundo damnemur. unde et Dauid ait: corripiet me iustus in misericordia et increpabit me; oleum autem peccatoris non impinguet caput meum. ita et in Salomone scriptum esse sine dubio in studiis spiritualibus posita didicisti, quoniam dominus quem diligit castigat. flagellat autem omnem filium quem recipere dignatur disponendum ad uitam aeternam. de eo et apostolus non confunditur nec atteritur; sed magis gloriatur, et potens fit in infirmitatibus suis. qui ut nos suo confortet exemplo, fatetur et praedicat sibi ipsi, cui etiam usque in tertium caelum patuerat ascensus et quem neque ignea illa rumphaea ab aditu excludere paradisi potuerat, ubi etiam ineffabile omni linguae audierat angelorum; sed tamen ne extolleretur propter excellentiam reuelationum, ita se ipsius, a quo in tantum glorificabatur, domini moderamine gubernatum refert, ut apposito angelo Satanae in stimulo carnis suae 7] Rom. 13, 1. 12] I Cor. 11, 32. 13] Ps. 140, 5. 16] Prone 3, 12. 17] II Cor. 11, 30. 1 miserautis uifiv exaltata 6 x humilieris uv es om. u exalteris uv 3 tuam om. x 5 eminebat xy, eminentem 1/1 in om. v 6 et etsi BOBW . 7 caduci et fragiles Bosw . 8 aguntur 1/1, arguuntur cet . ut Rosw., uelut uif/v, uel xy 9 ammiramur 1/1 et] at v 10 salutiferae u 11 uexata M 12 et om. "1/1 13 unde et] et u s. I. m. 2 14 in] cum v 16 esse] est x spiritalibus u 1/1 quem dominus uxpv 17 diligit corripit et flagellat castigat ip 18 eo] quo v 21 ipse 1/1 in tertium] interitum u coelum usque x potuerat v 22 illa om . 1/1 rhomphea xv ab auditu u 28 paradisi excludere potuerat u, potuerat paradisi excludere x1/l ineffabilem y angelorum om. 1ţJ archanum audierat angelorum v 25 in om. y 26 sathane \'ux1ţJyv stimulum uxv 1/1 id est in tribulationem corpoream deprimeretur salubriter, ne inflaretur poenaliter. propter quod, inquit, ter dominum rogaui, ut recederet a me, et dixit mihi: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur. Quamobrem cum tali magistro et auctore instructa ad uirtutem patientiae et spem gloriae aeternae confidens esto, filia, sicut esse coepisti, et gloriare in praeteritis passionibus tuis, recolens et illa eiusdem doctoris eloquia. fideliter enim ut conscius arcanorum caelestium contestatur non esse condignas passiones huius temporis ad futuram gloriam, quae reuelabitur in nobis. tribulatio enim, inquit, patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio uero spem, spes autem non confundit, quia caritas dei diffusa est in cordibus nostris, in qua caritate radicati omnia sustinemus. propterea Dauid ait: diligam te, domine, uirtus mea. dilectio enim domini uirtus salutis est, quia deus dilectio est, et qui manet in caritate in deo permanet. sciens autem et propheta quia momentaneum tribulationis in hoc saeculo immensum perennis gloriae, ut apostolus ait, pondus operatur, sanctus ille rex in psalmo, ut dignus habeatur igniri tentationum examine, dicit: proba me, domine, et tempta me. unde et iterum idem psalmographus noster, quasi paenitens huius gloriae, confitetur cum dicit: priusquam humiliarer, ego deliqui. et quia humiliatione curatus sit, statim dicit: propterea eloquium tuum ego custodiui. ob hoc rursus ipse propheta: da nobis, ait, auxilium de tribulatione; et: uana salus hominis est. est enim uana salus hominum, quae putatur in hac tantum uita 2] II Cor. 12, 8. 9] Rom. 8, 18. 10] Rom. 5, 3. 15] Ps. 17, 2. 16] I Ioh. 4, 16. 17] H Cor. 4,17. 20] Ps. 25, 2. 22] Ps. 118, 67. 28] Ps. 59, 13. 1 tribulatione corporea uxt/Jyv, tribulationem corporis Lebrun inflammaretur u 2 poenaliter om. xy, inaniter t/J inquit u in mg. m. 2 3 discederet ip dixit] respondit u 5 et] atque u 6 filia quod esse u 7 illa] illa et uv 8 ut] et t/J 11 autem om. uxtp 12 uero om. u, autem tpv coufudit u 14 et dauid tp 17 deo y, eo uxxpv manet uxp commentaneum v 18 immensum] ad immensum uv 21 psalmographus idem uv quasi om. x 22 huius xy, huius mundi ł/J, qui huius u, q huius v cum dicit] dicens ł/J 24 ego om. uvip rursum ipse rursus u rursum liosw . 25 et] quia u 26 pr . est om. ip enim] autem u esse mortali, de cuius uanitate homini dicitur: homo sicut fanum dies eius. et quidem, tu sancta filia, etiam documentis edocta es probare sententiam, quia omnis caro fenum, et omnis gloria eius sicut flos feni. aruit fenum, et flos decidit; uerbum autem domini et qui fecerit illud manet in aeternum, sicut ipse dominus manet in aeternum qui est ante saecula. ob hoc uere dictum est: uana salus hominis, quia omnia uana sub caelo. unde et in psalmis habes: uniuersa uanitas omnis homo uiuens. Sed de quo hominum genere ista dicat, in sequentibus docet, de eo scilicet qui uane conturbantur amore diuitiarum suarum, in quas sicut caecae beluae inhiant sine fine cupiendi et congerendi, thesaurizantes in terra et ignorantes cui congregent ea. relinquent. inquit, alienis diuitias suas; et postquam in uanitate defecerint dies eorum, rapti in infernum omnes non domini sed serui diuitiarum suarum, nihil illic inuenient in manibus suis, quia nihil praemiserunt nisi aeternarum merita poenarum. illa autem non uana est salus hominis, do qua dicit: domini est salus, et super populum tuum benedictio tua. et iterum: salus autem iustorum a deo est. ideo et spes in deo posita non confundet sicut salus hominis uana, quia uana non est quae speratur in Christo et confertur a Christo. Ergo quia accepisti auxilium de tribulatione, ne concupisceres humanam diem et uana hominis salute gauderes, gloriare in 1] Ps. 102, 15. 3] Es. 40, 6. 7. 8. 7] Ps. 59,13. 8] Ps. 38,6. 12] Ps. 38, 7. Ps.48,11. 13]Ps.75,6. 17] Ps. 3, 9. 18] Ps. 36,39. 19] Rom. 5, 5. 22] Ps. 59, 13. 1 mortali esse Rosw- cuius uanitate] qua f/I hominis u, his v 3 probate f/I eius om. u 4 sicut] quasi u flos eius Rostc . e decidit y, cecidit xf/lv, decidit u (e m. 2) 5 fecit ux 6 uero uv 7 uana omnia Rosw . 9 genere hominum Rosw . subsequentibus uv, consequentibus f/I 10 eo] eis f/I conturbatur ux 11 quas] quo x belluae caecae Rosw . congerendi] congregandi u thesaurisantes u 12 congregant u eas Rosto . relinquunt u 13 inquit] enim u 17 uana salus est yf/l dicitur Rosw . domini est salus xy, dominus: et salus f/lv, dominus et salus domini M et xy, om. uipv 18 semper v populum om. f/lv tuum xy, eius u, om. f/lv benedictione tua f/I 19 domino ułţJ confundit xyvl sicut salus hominis uana quia uana xy, sicut salus uana f/I, quia salus uaua uv 20 christo] deo u am 23 humanam x salute hominis Rosw . domino et benedic eum, qui tibi tribuit intellectum, ne in uia peccatorum stare persisteres n e que in fi Ii is generationis istius permaneres, quibus non est salus, quia praeualescunt in uanitates suas ueritatis immemores, quia dum confidunt in multitudine diuitiarum suarum, non ponunt deum adiutorium suum. tibi autem facta est sors in hereditate Iacob, et illuminati sunt oculi tui in agnitionem ueritatis, ut intelligeres quia melius est modicum iusto super diuitias peccatorum multas. ideo enim misericors et miserator dominus, quia talibus suis praeparat adinuentiones suas ad uitam hominum propagandam, permisit te istius saeculi fluctibus uentisque iactari, ut experta naufragium de cetero similiter periclitari caueres. itaque cuncta quae passa es, sicut intelligis, uulnera quidem corporis tui sed animae remedia fuerunt. In circumcisione cordis fac opera tua, ut gloria tua sit non ex hominibus sed ex deo, qui deponit potentes de sede et exaltat humiles et esurientes implet bonis et diuites dimittit inanes. deus scientiarum dominus uide quanta gloriam tuam recompensatione mutauit, qui te maluit participem caelestium rerum fieri quam ad finem terrestrium permanere, ab humana dignitate transire in regno dei. et quidem multis hominibus huius saeculi uanitate captiuis similia deus auxilia percipiendae in aeternum salutis offerre dignatur, sed plerique superantibus sana consilia diuitiarum delectationibus ant corporum nolunt intelligere, ut bene agant, et malunt lata uia perditionis spatiari cum multis quam angustam semitam inuenire cum paucis. unde et tu beatissima, cui donatum est non indurari pia castigatione sed corrigi neque gloriari in diuitiis sed spem et rem in deo ponere et a sorte diuitum peccatorum, quorum cor ut 1] Ps. 15,7. (Ps. 1,1). 3] Ps. 145,3. Ps. 51, 9. 7] Ps. 36,16. 9] Ps. 110, 4. 14] Rom. 2, 29. 15] Luc. 1,52. 17] I Reg. 2,3. 24] (Matth. 7,13). 2 stares yv, non stares ux remaneres ip 3 uanitate sua V 5 adiutorium (•" tII. 2) u, adiutorem ip 9 quia] qui u suis om. x 10 te om. xv 11 experto naufragio tlV 12 cuncta quae] quecunque x 13 sed et Rosw . 14 fac om. uv I/J sit non y, non sit eel . 15 sit] esset VVłţJ ex hominibus sit x 17 quantam ux 18 tua x coelestium rerum participem 11 19 ad finem] affinem x ab] ut ab xlţJ 20 transires xxp in regnum uvxp 22 diuitiarum delectationibus aut xy, opibus diuitiarum aut uv, sollicitudinibus diuitiarum ao I/J 25 unde es et tu fort . 27 peccatorum] dldi (= diuidi) add. u XXVllII. Paaiiiii Nol. epiltulae. 28 cinis est, quia et cor sicut thesaurum suum in terra demergunt, transire ad pauperum beatorum sortem, quorum formam Christus accepit et factus est refugium pauperi. neque enim diuites sed pauperes beati, quorum esse pronuntiat regnum caelorum. Tuum est ergo nunc in magna gratiarum actione confiteri et psallere domino, cuius, ut audiuimus, habitu et cordis humilitate ornata es, ut linguae et menti tuae Dauitica uerba conueniant: bonum est mihi, quod humiliasti me, ut discerem iustificationes tuas. adicere etiam quod statim sequitur iure potes: bonum mihi est lex oris tui super milia auri et argenti. elegisti enim ponere thesauros tuos in praecepto altissimi. et ideo dicimus et nos congratulantes tibi in uerbis prophetae: gaude, filia Sion; laetare, filia Hierusalem, et obliuiscere malorum quae tibi de huius saeculi bonis orta sunt, quae elegisti tibi bonam partem, quae non auferetur tibi. nemo enim potest auferre thesauros repositos in sinu Christi neque euertere domum in ipso angulari lapide fundatam. non enim ligno putribili neque stipula fragili aut feno arescente infirmam super arenam aedificium collocasti, sed super immobile fundamentum, quod est Christus, praeter quod aliud fundamentum nemo potest ponere, inconsummandum aedificium argento et auro et lapidibus pretiosis exstruere coepisti in Christo. et quia perficis hoc aedificium, dei enim aedificatio est, ille sapiens architectus insistit operi tuo, ut doceat te percurrere bonum cursum, obliuisci quae retro sunt 3] Ps. 9, 10. (Matth. 5, 3). 7] Ps. 118, 71. 9] Ps. 118, 72. 12] Zach. 2, 10. 14] (Luc. 10, 42). 19J I Cor. 3,11. 20] (ib. 12). 21] (ib. 9). 1 cinis] coenum y terram v transire xy, transi uvi}> 2 beatorum] pauperum uv 3 pauperis uxyv enim om. uv1/1 diuites beati sed pauperes 1/1 4 prenuotiat u, prenuntiat tp 6 cuius xy, cui uv, cui ita tp, quae ita Rosw . et habitu tp corde humilitatis tlłJtp 7 dauidica uXtp 8 est mihi y 9 adicere] ac diceres uv iure potes xy, uere poteris tp, om. uv 10 est om. x lex oris tui est y 11 tbesauros tuos ponere Rosw . in praeceptis Rostc . et ideo dicimus et nos xy, ideo et nos dicimus u, ideo dicimus et nos v I/J 12 Syon ux\\f>yv 13 iherusalem 1/1, irfrn xv tibi om. u scli bonis huius y 15 auferetur tibi xp reconditos tp 17 infirmum super uv, super infirmam Roвw . 18 sed super] ymmo super illud v, om . tp super om. u immobilis fundamenti utp 19 Christus est propter u 20 consummandum v aedificium om. uv tp auro et argento uv 21 et om . tp 22 enim om. w 23 cursum bonum Rosw . et extendi ad brauium supernae uocationis, ut apprehendas in quo apprehensa es et accipias coronam iustitiae et diadema gloriae de manu domini, cumque magna dies illa in igne coeperit reuelari, non concremetur opus tuum sapientis ignis examine, sed probetur, nec exstinguatur lumen tuum, sed inter stellas clariores emicet, inter illos qui fulgebunt sicut sol in regno dei et sicut luna in aeternum perfecta, quos iam per diem sol non uret neque luna per noctem. erunt enim permanentes in Hierusalem urbe illa caelesti, cui ipse dominus, ut scriptum est, erit et nomen et lumen. Videntes ergo et praeuidentes in spiritu reuelationis tibi magnam perennium gaudiorum messem florescere, exsultamus in domino et congaudentes fructibus tuis in uoco exsultationis psalmum dicimus: magna opera domini, exquisita inter omnes uoluntates eius. quia in multum abundauere tribulationes eius, superabundauit bonitas eius, quandoquidem to in eorum sorte uocauit perennis laetitiae et hereditate caelesti et in honore regali et consessu superiudiciali. tolerandae sunt hoc saeculo humilitatis passiones, quae tibi pensauit, et tu, benedicta, similiter inter haec uerba consolare, ut et ueterum dolorum obliuiscaris et in praesenti proposito, quo ad opera salutaria eleuasti manus tuas corde perfecto firmata, fiducialiter futurorum bonorum tibi perpetuam felicitatem festiua meditatione promittas teque ipsam in caelo animo gestiente praecurras, et dum corpore 1] (Phil. 3, 13). 3] (I Cor. 3, 13). 6] Matth. 13, 43. Ps. 88,38. 7] Ps. 120, 6. 8] (Apoc. 21,23). 13] Ps. 110,2. 2 accipies Mosvo . coronam] coronam uite et xy 3 cremetur uv 4 sopientis I/J igne u 6 sicut sol om. u 7 quos iam uipyv, quosdam x, quos etiam llosw . exuret 1/1 8 in irtm urbe illa celesti permanentes ip 10 prouideutes v magna tibi u, magnae tibi 1/1, magnum tibi v 11 messem] praemia esse u, esse v 11 et exultamus v 12 gaudentes vy fluctibus y tuis] suis u psalmi uvip dicimus] canimus Rosw . 13 inter] in uv uoluntate v 14 in multum] inultum ux, multum I/J abundauit bonitas eius superabundare tribulationibus tuis quandoquidem uvip 15 in sortem eorum u perenni laetitia uvxff 16 caelesti] cesti v in concessu uvtp 17 tollerate sint I/J hoc] in hoc ul/J humilitatis vl/J, humilitates uxy Rosw . passionis jRostr . quae a deo recompensabuntur I/J 18 inter hec uerba xy, in his uerbis uv, interim his uerbis I/J et ut x 19 quo] quod M 21 felicitatem perpetuam u festina uy 22 coelum Rosto . animum gestante I/J praecurras Rosw, percurras uxvy, procures I/J in cęIo animo anime v) clam gestiente percurras uv et] ut I/J 2»* moraris in terra, iam ad Christum mente peruenias, dumque Christum conaris imitari et uestigiis eius affigeris, ut depositis oneribus et impedimentis atque compedibus, quibus saeculi huius diuites attinentur, sedentes in tenebris et umbra mortis, tu iam liberata et expedita comiteris dominum maiestatis crucifixum, cuius imaginem non potest portare nisi qui in hoc saeculo nudum se reddiderit et mortuum, ut secundum ipsum dominum dicat: uenit princeps mundi istius et inuenit in me nihil, uel secundum prophetiam Dauid: factus sum inter uiuentes quasi mortuus, ut sit inter mortuos liber possitque iuxta apostolum dicere: uiuo autem iam non ego, uiuit uero in me Christus, quae facta es sicut gloriosa Iudith inter uirtutes pudicitiae meritis uiduitatis incorruptae potens, sicut et Anna uenerabilis in ieiuniorum castimonia et orationum instantia nocte ac die permanens. EPISTVLA II. AD CELANCIAM. Vetus scripturae celebrata sententia est esse pudorem, quo gloria inuenitur et gratia, et esse rursus pudorem, qui solet parere peccatum. cuius dicti ueritas quamquam satis ad omnium intelligentiam ipsa sui luceat claritate, mihi tamen nescio quo modo in praesenti causa propius innotuit. prouocatus enim ad scribendum litteris tuis, quae miris hoc a me obsecrationibus flagitabant, diu, fateor, de 4] Ps. 87,7. 106,10. 7] Ioh. 14,30. 8] Ps. 87,6. 10] Gal. 2, 20. 17J (Eccli. 4, 25). 2 uestigio. ut om. 1/J honoribus xyv 4 et (ante ezpedita) om. v 6 reddiderit xy, reddat uv, reddit w 7 ut] et u uenit] enim add. Bosw . istius] huius u1/J 8 in me nihil (unquam add . u) inuenit uv cPphîãm xy, prophetam uv 1/J 9 sit uxy, sic vip libera possis yr 11 uiuit] flnuit x uero] autem I/J quę xy, quia tp, om. uv, gaude quia Bosw . es om. v iudith] uidit u 12 irruptae 1/J 13 orationi instans. et om. Rosw . nocte ac die permanens xy, nocte et die permanente u, nocte et die permane v die ac nocte y Epta Ihero exhortatoria ad cellanciam et ne uxor maritum dimittet causa religionis sine illius consensu 1/J, XlIII epla bn hierouimi (Ieronimi x) ad celanciam xy, eiusdem ad celanciam v 17 celebrata om. I/J 18 inueniatur 1/J rursus] prorsus 1/J soleat y 20 ipsam x comodo v 21 proprius uxlyv responsione dubitaui silentium mihi imperante uerecundia. cui tamen fortissime resistebat et uim faciebat precum tuarum fidelis ambitio, pugnabatque acriter cum haesitatione mea humilitas obsecrantis et magna quadam fidei uiolentia oris claustra pulsabat, cumque sic animum in utroque nutantem cogitatio diuersa libraret, paene pudor exclusit officium. sed me illa, quam supra posui, sapientis sententia armauit ad depellendam inutilem uerecundiam et damnosum silentium resoluendum, cum utique ipsam scribendi causam tam honestam uiderem esse, tam sanctam, ut peccare me crederem, si tacerem, illud mecum scripturae reputans: tempus tacendi et tempus loquendi, et iterum: ne retineas uerbum in tempore salutis, et illud beati Petri: parati semper ad satisfactionem omni poscenti uos rationem. Petis namque et sollicite ac uiolenter petis, ut tibi certam ex scripturis sanctis praefiniamus regulam, ad quam tu ordines cursum uitae tuae, ut cognita domini uoluntate inter honores saeculi et diuitiarum illecebras morum magis diligas supellectilem atque ut possis in coniugio constituta non solum coniugi placere sed etiam ei, qui ipsum coniugium indulsit. cui tam sanctae petitioni tamque pio desiderio non satisfacere quid aliud est quam profectum alterius non amare? parebo igitur precibus tuis teque paratam ad implendam dei uoluntatem ipsius nitar incitare sententiis. idem enim uerus omnium dominus ac magister, qui nos et placere sibi iubet et docet quo modo placere possimus. ipse itaque te informet, ipse te doceat, qui interroganti in euangelio adolescenti quid faceret, ut uitam 10] Eccli. 8, 7. 11] Eccli. 4, 28. 12] I Pet. 8,15. 23] (Matth. 19, 17). 2 resistebam y 4 quadam fidei] quodam modo ip sicJ sane ip 5 utrumque xp uibraret x pudoris 1/1 6 sapientie ip 7 pellendam ip 8 uiderim u 9 esse] esse et ip me ip, me omnino uxv, omnino me y crederim u scripturae mecum tp 10 loquendi et tempus tacendi tp 11 ne] nec u 12 possenti uos redere rationem v 14 uiolenter] uigilanter uv petis] poscis xp 15 sanctis om . ip parfinianios x1 16 ut xy, et uvxp honorem uipy secuti honores v 18 constituta om. v ei om. tp 19 ipsum om. u coniugium iudulserit v, indulsit coniungium u 21 igitnr] ergo y domini uvip 22 ipsius] iam piis xp idem] est add. rp et omnium dominus et magister u 23 nos et uxip, nos yv placere om. u 24 ei placere xyv, placere ei u possumus u 25 uitam eternam mereretur ip, mereretur uitam aeternam u mereretur aeternam, diuina continuo mandata proponit, ostendens nobis eius uoluntatem esse faciendam, a quo speramus et praemia; propter quod alio testatur loco: non omnis qui dicit mihi, domine domine, intrabit in regnum caelorum; sed qui facit uolnntatem patris mei, qui in caelis est, ipse intrabit in regnum caelorum. quo manifeste illud ostenditur nos non sola dei confessione tanti praemii magnitudinem promereri, nisi fidei et iustitiae opera coniuncta sint. Qualis est enim illa confessio, quae sic deum credit, ut eius pro nihilo ducat imperium? aut quomodo ex animo ac uere dicimus, domine domine, si eius quem dominum confitemur praecepta contemnimus? unde ipse in euangelio dicit: quid autem uocatis me, domine domine, et non facitis quae dico? et iterum: populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. et rursum loquitur per prophetam: filius honorificat patrem, et seruus dominum suum timebit, et, si pater sum ego, ubi est honor meus? et si dominus ego sum, ubi est timor meus? ex quo apparet nec honorari ab eis dominum nec timeri, qui eius praecepta non faciunt. unde expressius ad Dauid dicitur, qui peccatum admiserat: et pro nihilo duxisti dominum, et ad Heli sermo fit domini: qui honorificat me, honorificabo eum; qui autem pro nihilo me habent, ad nihilum redigentur. Et nos securo ac bono animo sumus, qui per singula quaeque peccata inhonorantes deum clementissimum dominum ad iracundiam prouocamus eiusque imperia superbissimo contemnendo in tantae maiestatis imus iniuriam? quid enim umquam tam superbum, quid 3] Matth. 7,21. 12] Luc. 6, 4. 13] Matth. 15,8. 15] Mal. 1,6. 21] I Reg. 2, 30. 1 ostendit ip 2 uoluntatem eius y 3 mihi dicit x 4 sed - in regnum caelorum om. xv 6 illud om. u 7 et om. xyv 9 enim est Bosto . deo tţJ pro nihilo eius ducat u 10 quomodo om. uxv modo om . tţJ ex] aut ex y ac tţJ, aut uxy, Otlt. v 14 eorum] erat v 16 time Rosw . sum ego xy, ego sum uvy ubi-sum om. u 17 est om. Bosw . 18 dominum om. uv 19 non om . V ad dauid expressius uv peccatum] peccatum non u 20 duxistis x dominum] deum uyv hely ipy fit sermo Rosw . 21 domini] domini dicens uip 22 rediguntur 1// 23 securo et bono animo x, securo animo ac bono u quaeque] quoque x, quaeque dei 1p 24 peccata] praecepta y 25 imperium y uero tam ingratum uideri potest quam aduersus eius uiuere uoluntatem, a quo ipsum uiuere acceperis? quam illius praecepta despicere, qui ideo aliquid imperat, ut causas habeat remunerandi? neque enim obsequii nostri deus indiget, sed nos illius indigemus imperii. mandata eius desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum nimis et dulciora super mei et fauum, quoniam in custodiendis illis retributio multa. et ideo nobis irascitur, idcirco magis illa immensa dei bonitas offenditur, quia eum per tanti etiam praemii detrimenta contemnimus nec solum imperia sed etiam promissa illius pro nihilo ducimus. unde saepe, immo semper illa nobis domini est reuoluenda sententia: si uis ad uitam uenire, serua mandata. hoc enim tota nobiscum lege agitur; hoc prophetae, hoc apostoli docent; hoc a nobis et uox Christi et sanguis efflagitat, qui ideo pro omnibus mortuus est, ut qui uiuunt iam non sibi uiuant sed ei, qui pro illis mortuus est. uiuere autem illi non aliud est quam eius praecepta seruare, quae nobis ille quasi certum quoddam dilectionis suae pignus seruanda mandauit. si diligitis, inquit, me, mandata mea seruate, et qui habet mandata mea et seruat ea, ille est qui diligit me, ac rursus: si quis diligit me, sermonem meum seruabit; et pater meus diliget eum, et ad eum ueniemus et mansionem apud eum faciemus. qui non diligit me, sermones meos non seruat. grandem uim obtinet uera dilectio. et qui perfecte amatur, totam sibi amantis uindicat uoluntatem, nihilque est imperiosius caritate. nos si uere Christum diligimus, si eius nos redemptos sanguine recordamur, nihil magis uelle, nihil omnino debemus agere quam quod illum uelle cognoscimus. 4] Ps. 18, 11. 11] Matth. 19, 17. 13] II Cor. 5, 15. 17] Ioh. 14, 15. 21. 2 accepisti u 4 imperio v mandata] mandata enim x I/IY 6 nimis] multum Rosw . 7 iccirco u 8 illa immensitas illa uxyv dei] cum v eam uxl/l per tanti] imperanti v 9 detrimenta] determinata xp nec] non xp 10 ducimus] ducentes ip unde feruenti animo sepe domini nobis reuoluenda sententia est ip 11 peruenire v mandata] mandata dei u 13 flagitat t/J 14 omnibus] nobis t/J est Onl. v ut om. t/J 15 pro eis u, pro ipsis t/J est aliud ux 16 quoddam certum t/J 17 lectionis v seruandum t/J mandauit] mandauit dicens uxp inquit om . t/J 18 et qui habet-seruat ea om. xy 19 ille] at ille xy est qui] enim v rursus] rursus ait t/J si om. u quis] qui u 22 grande v 23 totum 1/1 24 niohilque xyv, nihilUI/I 25 si nos eius u, si eius nos vip uelle] uelle homini t/J 26 agere om. u illum] ipsum u Duo autem sunt genera mandatorum, in quibus clauditur tota iustitia; prohibendi unum est, iubendi alterum. ut enim mala prohibentur, ita praecipiuntur bona. ibi otium imperatur, hic studium; ibi coercetur animus, hic incitatur; ibi fecisse, hic non fecisse culpabile est. unde propheta dicit: quis est homo qui uult uitam et cupit uidere dies bonos? prohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum. declina a malo et fac bonum, et beatus apostolus: odientes malum, adhaerentes bono. hoc itaque duplex diuersumque praeceptum, prohibendi scilicet et imperandi, aequo omnibus iure mandatum est. non uirgo, non uidua, non nupta ab hoc imperio libera est. in quouis proposito, in quouis gradu aequale peccatum est uel prohibita admittere uel iussa non facere. neque uero eorum te seducat error, qui ex arbitrio suo eligunt quae potissimum dei mandata contemnant quaeue quasi uilia ac parua despiciant nec metuunt, ne secundum diuinam sententiam minima contemnendo paulatim decidant. Stoicorum quidem est peccatorum tollere differentiam et delieta omnia paria iudicare nec ullum inter scelus et erratum discrimen facere. nos uero etsi multum inter peccata distare credimus, quia et legimus, tamen satis prodesse ad cautionem dicimus etiam minima timere pro maximis. tanto enim facilius abstinemus a quocumque delicto, quanto illud magis metuimus, nec cito ad maiora progreditur qui etiam parua formidat. et sane nescio an possimus leue aliquod peccatum dicere, quod in dei contemtum admittitur. estque ille prudentissimus, 5] Ps. 33,13. 14. 15. 8] Rom. 12, 9. 2 ut] sicut w 3 imperatur] operatur ux 4 ibi 1/J, hie uxyv fecisse hic] fecisse illic u 5 unde et Rosw . unde-quis est om. 1/J uelis ł/J cupis I/J 6 dies uidere 11 I/J labia tua] linguam tuam 1/1 8 apostolus] apostolus ait ip mala x 10 aequo] ex quo x 11 libera] secura 1/J 13 quae] ut 1p potissimum dei om . 1/J 14 contemnant] faciant Rosw . quae uel 1/J ac] et uxp despiciunt y 15 sententiam] praesentiam xv 17 est quidem u delicta] delicta.prauis ł/J 18 paria •l" iudicare om . 1/J uindicare x, uindicare t/r, uendicare y erratum] iratum I/J 19 distare inter peccata ł/J quia] qui xy 20 ad cautionem prodesse u tl cpvutnmis timere pro maximis (proximis y, pro maximus u, promaximis x) xy\\f>, timere pro maximis cauere v, pro maximis cauere u 21 a quocumque delicto om. tp 22 quanto] quo 1/J magis illud maius metuimus 1/J 23 possumus « 24 estque] et quia u ille om. y qui non tam considerat quid iussum sit quam illum qui iusserit nec quantitatem imperii sed imperantis cogitat dignitatem. Aedificanti itaque tibi spiritualem domum non super leuitetem arenae sed supra soliditatem petrae innocentiae inprimis fundamenta ponantur, supra quae facilius possis arduum culmen iustitiae erigere. maximam enim partem aequitatis impleuit qui nulli nocuit, beatusque est qui potest cum sancto Iob dicere: nulli nocui hominum, iuste uixi cum omnibus. unde audenter ac simpliciter loquebatur ad dominum: quis est qui iudicetur mecum? id est quis tuum aduersum me potest implorare iudicium, ut se laesum a me conuincat? purissimae conscientiae est secure canere cum propheta: perambulabam in innocentia cordis mei, in medio domus meae. unde idem alibi dicit: non fraudauit deus bonis eos, qui ambulant in innocentia. itaque malitiam odium atque inuidiam, quae uel maxima uel sola semina sunt nocendi, Christiana a se anima propellat neque manu tantum aut lingua sed corde quoque custodiat innocentiam nec modo opere sed uoto etiam nocere formidet. quantum enim ad peccati rationem pertinet, nocuit et qui nocere disposuit. multi nostrorum illum absolute atque integre definiunt innocentem, qui ne in eo quidem nulli noceat, quod prodesse desistat. quod si uerum est, tum demum laetare de innocentiae conscientia, si, cum potes, adiuuare non desinas; sin uero diuisa inter se ista atque distincta sunt aliudque est non nocere, quod semper potes, aliud prodesse, cum possis, 7] Iob 27, 6. 9] Iob 13, 19. 11] Ps. 100, 2. 13] Ps. 83, 13. 1 quod Rosw . 2 dignitatem] diuinitatem I/J 3 tibi om. xp spiritalem u supra I/J 4 arenae] harere v super ux petrae soliditatem I/J petrae om. x fundamentum ponatur I/J Rosw . 5 super quod Rosw . possis] ualeat messis I/J iustitiae culmen surgere I/J 6 beatus qui (que est om.) I/J 7 hominum nocui I/J 8 audacter xp ac ux 9 dominum] eum I/J est] ille add. Rosw . qui iudicet me I/J id est quis suum v, om. I/J 10 aduersum] conquestus aduersum I/J ut] et I/J a me] a me esse I/J 12 meae] tue x 13 idem om. I/J 13 fraudabit xp eos] eius y eos deus bonis u 14 inuidiam odium atque malitiam xp 15 sunt uel sola sunt semina I/J propellat anima u, aia a se aTa propellat v 17 opere modo Rosw . formidat u 18 qui et 1/1, qui y nostrorum] nomen I/J 19 illum] illud uvxp diffiniunt uxxpyv innocentem om. uv ne] nec I/J, om. u 20 nulli uxxpy, non nulli v, ulli Rosw. pr . quod] quo xp est uerum u 22 sin] si xxp ista om. xp 23 quod] cum u aliud malum non facere, aliud operari bonum: illud tibi rursus occurrat non sufficere Christiano, si partem unam impleat cui utraque praecipitur. Neque enim debemus ad multitudinis exempla respicere, quae nullam morum disciplinam sequens, nullum uiuendi tenens ordinem non tam ratione ducitur quam quodam impetu fertur. nec imitandi nobis illi sunt, qui sub Christiano nomine gentilem uitam agunt et aliud professione, aliud conuersatione testantur atque, ut apostolus ait, deum confitentur se nosse, factis autem negant. inter Christianum enim atque gentilem cum fides tum debet etiam uita distinguere et diuersam religionem per diuersa opera monstrare. noli, ait apostolus, iugum ducere cum infidelibus. quae enim participatio iustitiae cum iniquitate? aut quae societas luci ad tenebras? quae autem conuentio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infidele? qui autem consensus templo dei cum idolis. Sit ergo inter nos atque illos maxima separatio. distinguatur certo discrimine error et ueritas. illi terrena sapiant, qui caelestia promissa non habent; illi breui huic se uitae totos implicent, qui aeterna nesciunt; illi peccare non metuant, qui peccatorum impunitatem putant; illi seruiant uitiis, qui non sperant praemia futura uirtutum. nos uero, qui purissima confitemur fide omnem hominem manifestandum esse ante tribunal Christi, ut recipiat unusquisque propria corporis prout gessit siue bonum siue malum, procul esse 9] Tit 1,16. 11] II Cor. 6, 14. 23] II Cor. 5, 10. 1 malum om. xp rursum uxp occurrit xp 2 unam partem iustitie xp, unam iusticie partem xyv, partem unam iustitiae u; iastitiae deleui utrumque xp 4 debemus om. uv exempla] exempla decet u ad multitudinem hominum malam (exempla om.) tp quae] qui xp 5 nullam morum Rosw., nullam horum xyv, uulla horum « nullam-sequens om. y tenet xp, tenens om . u 7 illi om. tp sunt nobis illi u geutilem] gentilium xp 9 se confitentur uip nosce v 10 enim om . 1/1 atque] et ip cum x, tum xy, non uI/J tum debet xyv, tantum debet sed u1/1 llnolitettt/> 13 iustitiae om. u 14 aut quae-Belial om. v 15 fidelis v infideli uvtp autem om. u templi u 16 dei om. u 17 sit ergo] si autem 1/1 iuter] in v nos] uos u atque] et uxp distinguitur I/J, disiungitur Rosto . 18 sapiunt xy promissa celestia xp 19 uite huic se I/J eternam xp, terrena u 20 nesciunt] nesciunt uitam I/J metuunt y1 21 seruiunt y1 futura praemia uv 22 uero om. xp purissima purissima v 24 corporis] sui add. uxp debemus a uitiis; qui enim sunt Christi carnem suam crucifixerunt cum uitiis et concupiscentiis. nec turbam sequantur errantem qui se ueritatis discipulos confitentur. Duas certe conuersationis uias et distincta in diuersum itinera uiuendi in euangelio saluator ostendit: quam, inquit, spatiosa uia quae ducit ad mortem, et multi sunt qui intrant per eam, et rursum: quam arta uia quae ducit ad uitam, et pauci sunt qui inueniunt eam. uide quanta inter has uias separatio sit quantumque discrimen. illa ad uitam, haec tendit ad mortem; illa celebratur et teritur a multis, haec uix inuenitur a paucis; illa enim uitiis per consuetudinem quasi decliuior ac mollior et uelut quibusdam amoena floribus uoluptatum facile ad se rapit commeantem multitudinem; haec uero insueto calle uirtutum tristior atque horridior ab his tantum eligitur, quibus non tam delectatio itineris cordi est quam utilitas mansionis. asperam enim nobis et insuauem uirtutum uiam nimia effecit consuetudo uitiorum, quae si in partem alteram transferatur, inueniet, sicut scriptura dicit, semitas iustitiae leues. ponamus ergo iam rationem uitae nostrae et per quam potissimum gradiamur uiam conscientia teste discamus. omne enim quod agimus, omne quod loquimur aut de lata aut de angusta uia est. si cum paucis angustum iter et subtilem quandam semitam inuenimus, ad uitam tendimus; sin uero multorum comitum comitamur uiam, secundum domini sententiam imus ad mortem. Si igitur odio atque inuidia possidemur, si cupiditati et auaritiae cedimus, si praesentia commoda futuris praeferimus, per 1] Gal. 5, 24. 5] Matth. 7, 13. 7] ib. 14. 16] Prou. 2, 20. 1 uitiis] dicente apostolo add. uxp enim] autem 1/1 2 sequuntur xy, sequitur y 4 diuerso itinere I/J 5 saluator in euangelio u ostendit] ostendit dicens 1/1 quam laeta et spatiosa uia est quae ip 7 uia et angusta est u, arta et angusta uia est 1/1 8 inueniant x quantum 1/1 9 uitam] mortem u haec] istam 1/1 ad mortem tendit tp mortem] uitam u celebratur] celebratur a pluribus tp 10 teritur] tenetur 1/1 per] quasi per xy 12 commeantium U I/J 13 horridior] horridior uidetur I/J hiis v diligitur t/J 14 mansioris y 15 enim om . t/J nobis om. v effecit uyv, facit xt/J 16 uitiorum consuetudo Bosw . transferas u inueniet xy, inuenietur 1/1, inuenies u, inueniat v 17 semita 1/1, semitam u leuis xp, lenem u 18 iam rationes v, rationem iam u et om. xp potissime x 19 discimus ip enim om. t/J quod] n quodcunque xp omne quod-de lata om. t/J 21 sin yvip, si (n m. 1) x, si u 22 comitum imus uiam coni. Lebrtm 24 cupiditate et auaritia xp 25 cedimur 1/1, credimus u spatiosam uiam incedimus; habemus enim ad haec comitem multitudinem et late similium stipamur agminibus. si iracundiae libidinem explere uolumus, si iniuriam uindicare, si maledicenti maledicimus et aduersum inimicum inimico animo sumus, aeque cum plurimis ferimur. si uel adulamur ipsi uel adulantem libenter audimus, si uero gratiam impendimus et magis offendere timemus animos hominum quam non ex animo loqui, de multorum item uia sumus. tot nostri socii quot extranei ueritatis. at e contrario, si ab his uitiis extranei sumus, si purum ac liberum praesentamus animum et omni cupiditate calcata solis studemus diuites esse uirtutibus, per angustam uiam nitimur; conuersatio enim ista paucorum est estque perrarum atque difficile idoneos itineris comites reperire; quin etiam multi hac ire se simulant et per diuersa errorum diuerticula ad uiam multitudinis reuertuntur. adeo timendum est ne, quos duces recti huius itineris habere nos credimus, eos comites habeamus erroris. Si igitur inueniuntur exempla, quae nos per hanc ducant uiam ad uitam et rectum euangelii tramitem teneant, sequenda sunt; sin uero ea uel deficiunt uel deficere putantur, apostolorum forma uniuersis proposita est. clamat uas electionis nosque quasi ad angustum hoc iter conuocat dicens: imitatores mei estote, sicut et ego Christi. certe, quod est amplius omnibus, ipsius domini relucescit exemplum, qui in euangelio ait: uenite ad me omnes qui 20] I Cor. 4, 16. 11, 1; Phil. 3,17. 22] Matth. 11, 28. 1 incedimus uiam xp ad hoc u comitum xp 2 iracundiam uxp libidinemque implere u 3 remaledicimus ip aduersus 1p 4 simus x pluribus ip 5 audiuimus v uerum dicere gratia xp impedimus v, impedimur xp 6 et] hominum et xp timemus animos hominum y, timemus hominum animos x, animos hominum timemus uv, homines xp 7 loqui] loqui domino xp de om. xp uia sumus] uias imus 1/1 nostri] sunt add. Rostc . ocii x 8 at om . xp his] omnibus add. uvxp omnibus his uiciis u uitiis] uitiis uacui xp sumus extranei uv extranei om.1/1 9 praestamus animum I/J 11 pauconim ista est que v perrarum] perrarum est u, rarum v idoneos] et unius xp 12 huius itineris uxp reperit v ac v 13 multitudinis diuertuntur adeo x ideo 1p, ideoque u 14 huius recti u 16 hanc] hanc uiam (uitam u) uv uiam ad uitam scripsi, ad uitam uxyv, uiam I/J 18 deficiunt] diffiniunt xp definere putant xp uuiuersis] cunctis xp 19 posita est 1p electionis] paulus add. uxp nos quoque x, nobisque xp 20 hoc] hac xp conuocans uxv, commeans y dicens y, dicit cet . ad hoc iter augustum conuocans et u sicut] sic u 21 relucet uxp 22 omnes om. u laboratis et onerati estis, et ego uos requiescere faciam. tollite iugum meum super uos et discite a me, quia mitis sum et humilis corde. si periculosum est imitari illos, de quibus dubitas an imitandi sint, hunc certe imitari tutissimum est atque eius uestigia insequi, qui dixit: ego sum uia ueritas et uita. numquam enim errat imitatione qui sequitur ueritatem, unde et Iohannes: qui dicit se, inquit, in Christo manere, debet sicut ille ambulauit et ipse ambulare. beatus Petrus ait: Christus pro nobis passus est, uobis relinquens exemplum, ut sequamini uestigia eius, qui peccatum non fecit, nec inuentus est dolus in ore eius. qui cum malediceretur, non maledicebat; cum pateretur, non comminabatur, tradebat autem iudicanti se iniuste, qui peccata nostra ipse pertulit in corpore suo super lignum, ut peccatis mortui iustitiae uiueremus. Cesset omnis excusatio errorum, auferantur peccandi foeda solatia. nihil omnino agimus qui nos per multitudinis exempla defendimus et ad consolationem nostri aliena saepe numerantes uitia deesse nobis dicimus quos debeamus sequi. ad illius exemplum mittimur, quem omnes fatemur imitandum. atque ideo praecipua tibi cura sit legem nosse diuinam, per quam potes quasi praesentia cernere exempla sanctorum et quid faciendum quidue uitandum sit illius consilio discere. maximum enim ad iustitiam auxilium est implere diuinis eloquiis animum et quod opere exequi cupias semper corde meditari. rudi adhuc populo et hominibus ad oboedientiam insuetis per Moysen imperatur a domino, ut in signum memoriae, qua praecepta domini recordentur, per extremitates uestimentorum fimbrias habeant easque cocco 5] Ioh. 14,6. 6] I Ioh. 2, 6. 8] I Pet. 2,21. 26] (Num. 15,38). 1 faciamus x requiescere faciam uos u, uos refieiam ip tollitesuper uos om. u 3 illos imitari u 4 est om. v 5 sequi uip et ueritas (et uita om.) v 6 imitatione qui xy, imitator qui v, imitatio que Uy, qui Rosw . iohannes y, sanctus iohannes ait xp, apostolus iohannes dicit u, iohannes dicit x, sanctus iohannes v 7 inquit om. U ŲJ 8 et beatus uxp pro nobis v 10 dolus inuentus est y 11 maledicebat in male dixit corr. u m. 2 12 autem] enim xy 13 nostra] uestra u ipse om . u pertulit ipse x 14 uiuamus ul/J 15 foeda peccandi u 17 nostram u 18 sequi debeamus t/J mittimus xy, nitamur y 19 tibi praecipua v 20 potes v, putes xy, possis UŲJ 21 et om. u sit quidue uitandum uip disce u 22 maxime UŲJ enim ad-est om. uy 23 meditare u 26 per singulas uestimentorum utp coco xy, toto v, torta ut/J iacintini xyv, iaciuctini UI/J hyacinthini coloris insigniant, ut etiam casu huc illucue respicientibus oculis mandatorum caelestium memoria nascatur, de quibus fimbriis Pharisaei redarguuntur a domino, quod eas peruerso usu non ad commonitionem praeceptorum dei sed ad ostentationem sui habere coeperint, ut scilicet quasi de maioris obseruationis diligentia sancti a populo iudicarentur. Tibi uero seruanti non iam litterae praecepta sed spiritus diuinorum mandatorum memoria spiritualiter excolenda est, cui non tam frequenter recordanda sunt praecepta dei quam semper cogitanda. sint ergo diuinae scripturae semper in manibus et iugiter mente uoluantur. nec sufficere tibi putes mandata dei memoria tenere et operibus obliuisci; sed ideo illa cognosce, ut facias quicquid faciendum didiceris; non enim auditores legis iusti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur. latus quidem et immensus diuinae legis campus extenditur, qui diuersis testimoniis ueritatis uelut caelestibus quibusdam floribus uernans, mira oblectatione legentis animum pascit ac refouet. quae cognoscere omnia secumque reuoluere semper ingens ad conseruandam iustitiam beneficium est. sed quasi ad compendiosum locum quoddam commonitorium illa tibi euangelii eligenda sententia est et superscribenda cordi tuo, quae ad totius iustitiae breuiarium dominico ore profertur: omnia quaecumque uultis ut faciant uobis homines, haec et uos facite illis. cuius praecepti uires exprimens iungit ac dicit: haec est enim lex et prophetae. infinitae namque sunt species partesque iustitiae, quas non modo stilo persequi sed cogitatione etiam capere difficillimum est; quas omnes breui hac 4] (Matth. 23, 5). 13] Rom. 2, 13. 21] Matth. 7, 12. 1 insigniant xy, signiant v, insignis uw huc illucque casu 1/1 illucque "xtĮJ 3 redarguuntur] denotantur xv 4 praeceptorum-ostentationem om . 1/1 ostentionem u ceperant u 1/1, ceperunt v 5 maioribus obseruationibus tĮJ diligentia om. tĮJ populis 1/1 7 seruandi «i iam] tam u, om. tĮJ iam seruanti non v precepta littere tĮJ 8 spiritaliter excolenda sit u 9 domini utĮJ recogitanda "1/1 sint om. xy 10 tuis et iugiter in Rostc . 11 nec] ne tĮJ 12 cognoscere uip 14 immensus est tĮJ 15 qui] que tţJ et uelut testibus quibusdam (caelestibus om.) w 17 ac] atque v omnia semper cognoscere « secumque semper tţJ, secumque u 19 locum om. tĮJ 20 est que superans (scribenda-quae ad) om. tţJ domini utĮJ 22 uires] iuris 1/1 exprimensprophetae om. tţJ 23 est om. u 24 namque om. y prosequi x y 25 breuis 1/1 breui hac una scryw,.breui ac una xy, una ac breui "V tp una sententia comprehendit et latentem hominum conscientiam secreto animi iudicio aut absoluit aut damnat. Ad omnem igitur actum, ad omne uerbum, ad omnem etiam cogitatum haec sententia retractetur, quae tibi quasi per speculum quoddam paratum et ad manum semper positum qualitatem tuae uoluntatis ostendat atque etiam uel de iniusto opere coarguat uel de iusto laetificet. quotienscumque enim talem in alterum habueris animum, qualem in te ab altero seruari cupis, aequitatis uiam tenes; quotiens uero talis erga alterum fueris, qualem in te uis neminem, iter iustitiae reliquisti. en totum illud arduum diuinae legis totumque difficile, en ob quam dura imperia domino reclamamus et dicimus nos uel difficultate uel impossibilitate mandatorum premi. nec sufficit quod iussa non facimus, nisi etiam iubentem iniustum pronuntiemus, dum ipsum aequitatis auctorem non modo dura et ardua sed impossibilia etiam praecepisse conquerimur. omnia, inquit, quaecumque uultis ut faciant nobis homines, haec et nos facite illis. coniungi uult inter nos atque conecti per mutua beneficia caritatem omnesque homines uicario inter se amore copulari, ut id unoquoque praestante alteri, quod sibi ab omnibus praestari uelit, tota iustitia et praeceptum hoc dei communis sit utilitas hominum. et o miram clementiam! o ineffabilem dei benignitatem! praemium nobis pollicetur, si nos mutuo diligamus, id est si nobis ea praestemus inuicem, quorum uicissim indigemus; et nos superbo simul et ingrato animo eius renitimur uoluntati, cuius etiam imperium beneficium est. Nulli umquam omnino detrahas et aliorum uituperatione te laudabilem uideri uelis, magisque uitam tuam ornare disce quam alienam carpere. ac semper scripturae memor esto dicentis: noli diligere detrahere, ne eradiceris. pauci admodum sunt qui huic uitio 15] Matth. 7, 12. 27] Prou. 20, 13. 3 ad omnem - l . 10 reliquisti om . y 4 per om. uv 6 atque] ac u iusto u redarguat u 8 ab altero in te u 10 dereliquisti Rosw . illud om. t/J diuinae legis arduum ut/J en ob q v, inquam t/J 11 quam] causam add . u domini v 12 etiam impossibilia uy 15 quaecumque inquit t/J 19 iustitia] iusta xy, uis ista v hoc] hoc dei est u 20 utilitatis v clemeutiam domini u, clementiam domini t/J 21 dei om. x nobis om. u mutuo xyv, inuicem uy. 22 nobis om. u 23 superbissimo ut/J eius om. x 24 etiam om. utfl 25 et xyv, nec ut/J 26 uider u tam uitam y, tuam uitam uvt/J ornare xyv, ordinare ut/J 27 ac] et t/J 28 admodum] etenim xy renuntient, rarumque inuenias qui ita irreprehensibilem suam uitam exhiberi uelit, ut is non libenter reprehendat alienam; tantaque huius mali libido mentes hominum inuasit, ut etiam qui procul ab aliis uitiis recesserunt in istud tamen quasi in extremum laqueum diaboli incidant. tu uero hoc malum ita effuge, ut non modo ipsa non detrahas, sed ne alii quidem detrahenti aliquando credas nec obtrectatori auctoritatem de consensu tuo tribuas eiusque uitium nutrias annuendo. noli, inquit scriptura, consentaneus esse cum derogantibus aduersum proximum tuum; et non accipias super illum peccatum, et alibi: sepi aures tuas spinis et noli audire linguam nequam. unde et beatus Dauid diuersas innocentiae species iustitiaeque dinumerans, de hac quoque uirtute non tacuit dicendo: et obprobrium non accepit aduersus proximos suos, propter quod ipse non solum aduersatur, sed etiam persequitur detrahentem. ait enim: detrahentem secreto proximo suo, hunc persequebar. est sane hoc uitium, quod uel inprimis extingui debeat et ab his, qui se sancte instituere uolunt, prorsus excludi. nihil enim tam inquietat animam, nihil est quod ita mobilem mentem ac leuem faciat quam facile totum credere et obtrectatorum uerba temerario assensu mentis sequi; hinc enim crebrae dissensiones, hinc odia iniusta nascuntur. hoc est quod saepe de amicissimis etiam inimicos facit, dum concordes quidem sed credulas animas maliloqui lingua dissociat. at contra magna quies animi magnaque est morum grauitas non temere de quoquam sinistrum 7] Eccli. 28, 28. 12] Psal. 14, 3. 14] Ps. 100, 5. 1 raroque inuenies uxp uitam suam irreprehensibilem Rosw., irreprehensibilem uitam (suam om.) xp exhibere uelint uxp 2 is om. tl1/1 repreheudaut uxp aliena y 3 etiam om. v 4 extremum in ultimum corr. u m. 2 diaboli laqueum uip 5 ita malum hoc x, ita hoc malum yv 6 obtrectatoribus uxp 7 eiusque xyv, eorumque xp, ne eorum u 8 aduersus uyr 9 tuum] suum u non] ne ip accipies u super illum] per illos utp 11 innocentiae om. t/J iustitie y dioumerans] deuuncians ut/J 13 propterea Rosw . quod et ipse x quod ipse om. u 15 proximo suo secreto u hoc] tale hoc xp, hoc tale u 16 uel om. xp his xvy, eis ut/J 17 excludi] extingui (in mg . al eIcludi) xv, excludebatur xp debeat] d? (= debet) v nil v enim om. xp inquietam v animum uxp 18 quod ta Imobilem u 19 mentis assensu v 20 crebro xp 21 de om . u amicis t/J de amicis etiam sepe inimicos u sed] et t/J 22 maleloqui xy, maliloqua Rosw . magna quies morum ac grauitas t/J 23 non timere quam sinistri mali t/J sinistri u aliquid audire. beatusque est qui ita se contra hoc uitium armauit, ut apud eum detrahere nemo audeat. quod si esset in nobis haec diligentia, ne passim obtrectatoribus crederemus, iam omnes detrahere timerent, ne non tam alios quam se ipsos uiles detrahendo facerent. sed ideo hoc malum celebre est, idcirco in multis feruet hoc uitium, quia paene ab omnibus libenter auditur. Adulatorum quoque assentationes et noxia blandimenta fallaciae uelut quasdam pestes animae fuge; nihil est quod tam facile corrumpat mentes hominum, nihil quod tam dulci et molli uulnere animum feriat. unde et sapiens: uerba, inquit, adulatorum mollia, feriunt autem interiora uentris, et dominus loquitur per prophetam: populus meus, qui beatificant uos, seducunt uos et semitas pedum uestrorum conturbant. in multis isto maxime tempore regnat hoc uitium, quodque grauissimum est, humilitatis ac beneuolentiae loco ducitur; eo fit, ut iam qui adulari nescit aut inuidus aut superbus putetur. est sane grande et persubtile artificium laudare alterum in commendatione sui et decipiendo animum sibi obligare decepti, quoque hoc maxime uitio agi solet, fictas laudes certo pretio uendere. quae haec tanta est leuitas animi, quae tanta uanitas relicta propria conscientia alienam opinionem sequi et quidem fictam atque simulatam, rapi uento falsae laudationis, gaudere ad circumuentionem suam et illusionem pro beneficio accipere? tu ergo, si uere laudabilis esse cupis, laudem hominum ne requiras illique tuam praepara conscientiam, qui et illuminabit abscondita tenebrarum et manifestabit consilia cordium; et tunc laus erit tibi a deo. 10] Prou. 26, 22 . 12] Es. 3, 12. 9, 16. 24] 1 Cor. 4, 5. 1 aliquid] quid uł/J 2 esset hec in nobis v 4 ue] nec u non om. t/J se] semet u 5 hoc om. u hoc ideo x 9 nihil] nihil est t/J et] ac v 10 et] quidam add. u ait uerba uxft 11 inferiora u 12 popule u qui] qui te t/J seducunt uos om. x 13 conturbant] dissipant Rosw . maxime isto tempore x 14 est grauissimum u t/J 15 co] et ita uty iam om. u t/J 16 est Bosw., et uxyvtp subtile U II\' 17 in commeudationem sui alterum x commendationem uxt/J auimuin sibi animum v 18 decepti y quoque xyv, quodque uty hoc maIimo x, maxime hoc t/J ficta laus yv 19 quae autem haec tanta est (est tanta x) leuitas xyv, quae haec leuitas tanta est u 20 quidemJ quid est xy 21 laudationis] adulationis u ad] atque y 23 laudes v, tandem u ne ex q. corr. u m. 2 praepara tuam u 24 pr . et y, om. uxvtp XXVIIII. Paolini Nol. epistalM. 29 Sit igitur animus intentus ac uigilans et aduersus peccata semper armatus, sermo in omnibus moderatus ac parcus et qui necessitatem magis loquendi indicet quam uoluntatem. ornet prudentiam uerecundia, quodque praecipuum in feminis semper fuit, cunctas in te uirtutes pudor superet. diu ante considera quid loquendum sit, et adhuc tacens prouide, ne quid dixisse paeniteat. uerba tua ponderet cogitatio et linguae officium animi libra dispenset; unde scriptura dicit: argentum et aurum tuum confla et uerbis tuis facito stateram et frenos ori tuo rectos et attende, ne forte labaris lingua. numquam maledictio ex ore tuo procedat, quae ad cumulum benignitatis iuberis etiam maledicentibus benedicere. misericordes, inquit, humiles, non reddentes malum pro malo neque maledictum pro maledicto, sed e contrario benedicentes. Mentiri uero atque iurare lingua tua prorsus ignoret, tantusque in te sit ueri amor, ut quicquid dixeris iuratum putes; de quo saluator ad discipulos ait: ego autem dico uobis, non iurare omnino, et paulo post: sit autem sermo uester est est, non non; quod autem his abundantius est, a malo est. in omni igitur actu omnique uerbo quieta mens et placida seruetur, semperque cogitationi tuae dei praesentia occurrat. sit humilis animus ac mitis et aduersus sola uitia erectus; numquam illum aut superbia extollat aut auaritia inflectat aut ira praecipitet; nihil enim quietius, nihil purius, nihil denique pulchrius ea mente esse debet, quae in dei habitaculum praeparanda est, quem non auro templa fulgentia, non gemmis altaria distincta delectant, sod anima ornata uirtutibus. ideo et templum dei sanctorum corda dicuntur affirmante apostolo, qui ait: si quis templum dei uiolauerit, disperdet illum deus; templum enim dei sanctum est, quod estis uos. 8] Eccl. 28, 29. 11] I Pet. 3, 9; Rom. 12, 17. 17] Matth. 5, 34. 18] ib. 37. 27] I Cor. 3, 17. 1 sit] sic u animus tuus post armatus l. 2 ponunt utp 2 moderatus in omnibus v 3 loquendi magis u prudentiam] pudicitiam v 4 uerecundia que precipue xp 8 tuum om . u et om. uip facite u 10 lingua] in lingua ul/J uerbum malum de tp, malum uerbum de « 12 inquit] modesti add. ul/J 13 sed] et u 16 ueri] ueritatis uyr iuramentum v 18 alt . non om. xp 20 omnique xyv, atque seyr placita tp 21 animus tuus u et mitis ac u, ac mentis et v 22 aut auaritia inflectat om. tp 23 nihil denique pulchrius om . tft 25 quem] quae u 26 templa u 27 quis] quis autem tp Nihil habeas humilitate praestantius nihilque amabilius; haec est enim praecipua conseruatrix et quasi custos quaedam uirtutum omnium, nihilque est, quod nos ita et hominibus gratos et deo faciat, quam si uitae merito magni, humilitate infimi simus; propter quod scriptura dicit: quanto magnus es, tanto te humilia et coram deo inuenies gratiam, et deus loquitur per prophetam: super quem alium requiescam nisi super humilem et quietum et trementem uerba mea. uerum tu eam humilitatem sequere, non quae ostenditur atque simulatur gestu corporis aut fracta uoce uerborum, sed quae puro affectu cordis exprimitur. aliud est enim uirtutem habere, aliud uirtutis similitudinem; aliud est rerum umbram sequi, aliud ueritatem. multo illa deformior est superbia, quae sub quibusdam humilitatis signis latet. nescio enim quomodo turpiora sunt uitia, cum uirtutum specie celantur. Nulli te umquam do generis nobilitate praeponas nec obscuriores quasque et humiliore loco natas te inferiores putes. nescit religio nostra personas nec conditiones hominum, sed animos inspicit, seruum et nobilem de moribus pronuntiat. sola apud deum libertas est non seruire peccatis. summa est apud deum nobilitas clarum esse uirtutibus. quid apud deum in uiris nobilius Petro, qui piscator fuit? quid in feminis beata Maria illustrius, quae fabri sponsa describitur? sed illi piscatori et pauperi caelestis regni a Christo creduntur claues; haec sponsa fabri illius meruit esse mater, a quo ipsae claues datae sunt; 5] Eccli. 3,20. 7] Es. 66,2. 22] (Matth. 16,19). 1 nihil (que om.) u 2 obseruatrix uxp omnium uirtutum x 3 nichil (que om.) xv pr . et] ab u 4 merito magnae humilitatis u sumus u quod] que tp 5 tanto om. utp humilia te in omnibus uVtp 6 dominus utĮ1 per] ad v 8 uerba mea xyv, sermones meos utff aerum tu eam xyv, uerumtamen eam u, uerumptamen tp 9 atque] aut 1/1 fractura cordis (uoce-affectu om.) v 11 aU . aliud] aliud enim u umbras u tp 12 uitatem u, uirtutem v sub] super u qaam 13 quo enim modo v 14 cum (qUAm m. 2) y 15 nunquam v neque IItp obscuriores quasque] pauperiores quasi V 16 et om. tłtp humiliori tp inferiores te tp 17 personas] accipere add. u tp inspicit] singulerum add. uip 18 est om. v 19 apud eum est uxp nobilitas est y 20 qui-fuit om. xyv piscator] et pauper add. Rosto . 21 beata et gloriosa uirgine maria illustrius xy, illustrius fuit beata maria u, beata maria illustrius fuit tp quae om. v sponsa fabri u 22 creduntur] donantur tp 23 meruit esse mater illius u tp ipse y 29* elegit enim deus ignobilia et contemtibilia huius mundi, ut potentes ac nobiles ad humilitatem facilius adduceret. nam et alias frustra sibi aliquis de nobilitate generis applaudit, cum uniuersi paris honoris et eiusdem apud deum pretii sint, qui uno Christi sanguine sunt redempti; nec interest qua quis conditione natus sit, cum omnes in Christo aequaliter renascamur. nam etsi obliuiscimur quia ex uno omnes generati sumus, saltem id semper meminisse debemus quia per unum omnes regeneramur. Caue ne, si ieiunare et abstinere coeperis, te putes esse iam sanctam; haec enim uirtus adiumentum est, non perfectio sanctitatis, magisque id prouidendum est, ne tibi hoc, quod licita contemnis, securitatem quandam illicitorum faciat. quicquid supra iustitiam offertur deo, non debet impedire iustitiam, sed adiuuare; quid autem prodest tenuari abstinentia corpus, si animus intumescat superbia? quam laudem merebimur de pallore ieiunii, si inuidia liuidi simus? quid uirtutis habet uinum non bibere et ira atque odio inebriari? tunc, inquam, praeclara est abstinentia, tunc pulchra atque magnifica castigatio corporis, cum est animus ieiunus a uitiis. immo qui probabiliter ac scienter abstinentiae uirtutem tenent, eo affligunt carnem suam, quo animae frangant superbiam, ut quasi de quodam fastigio contemtus sui atque arrogantiae descendat ad implendam dei uoluntatem, quae maxime in humilitate perficitur. idcirco a uariis ciborum desideriis mentem retrahunt, ut totam eius uim occupent in cupiditate uirtutum, iamque minus ieiuniorum et abstinentiae laborem caro sentit anima esuriente iustitiam. nam et uas electionis, cum castigat corpus suum et in seruitutem redigit, ne aliis praedicans ipse reprobus inueniatur, non ob solam, ut quidam imperiti putant, hoc efficit castitatem; non enim huic tantummodo sed omnibus omnino uirtutibus abstinentia 1] I Cor. 1,28. 25] (I Cor. 9, 27). 1 et contemtibilia om. u 2 ac] et ip abduceret y 4 eiusdem] eius v 6 inequaliter Christo « 7 meminisse semper v 9 et xyv, atque u, aut tp esse om. v 10 uirtutis v 11 quod] cum 1/1 contempnas" . 12 supra] pro I/J iustitia I/J 13 deo] pro deo xy iuuare "1/1 autem] enim u 14 intumescit v 15 de pallore om. ip sumus xvxf/ 18 ieiuniis y, mundus I/J qui] qug tt, que y 19 abstinentiae-eo om. v tenent eo] tenentes xy 20 frangunt u 21 descendant I/J domini uip 23 retrahant « uirtutis u 24 laborem om. uv 25 esurientem 1ft electionis] paulus add. I/J 26 inueniatur] efficiatur I/J, effi u 27 imperite v efficit] facit u 28 omnino otn. tf* opitulatur; neque magna aut tota apostoli gloria est non fornicari, sed hoc agit, ut castigatione corporis erudiatur animus quantoque nil ex uoluptatibus concupiscit, tanto magis possit de uirtutibus cogitare, ne perfectionis magister imperfectum in se aliquid ostendat, ne Christi imitator extra praeceptum quicquam ac uoluntatem Christi faciat neue minus exemplo quam uerbo doceat cumque aliis praedicauerit, ipse reprobetur audiatque cum Pharisaeis: dicunt enim et non faciunt. Apostolici uero et praecepti est et exempli, ut curemus non conscientiae tantum sed etiam famae. non superfluum et a fructu uacuum gentium magister hoc docet; uult enim etiam extraneos ad fidem ho- w mines per fidelium opera proficere, ut religionem ipsam religionis disciplina commendet. et ideo sicut luminaria in mundo lucere nos iubet in medio nationis prauae et peruersae, ut incredulae mentes errantium ex nostrorum actuum lumine ignorantiae suae tenebras deprehendant; unde et ipse ad Romanos ait: prouidentes bona non solum coram deo sed etiam coram hominibus, et alibi: sine offensione estote Iudaeis et gentibus et ecclesiae dei, sicut ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis. beatus est qui tam sancte tamque grauiter disposuit uitam suam, ut de eo sinistri aliquid ne fingi quidem possit, dum aduersus obtrectatorum libidinem pugnat meriti magnitudo, nec fingere quisquam ausus est quod a nullo putat esse credendum. quod si id assequi difficile atque nimis arduum est, saltem hanc nostrae adhibeamus uitae diligentiam, ne malae mentes occasionem inueniant detrahendi, ne ex nobis scintilla procedat, per quam aduersum nos sinistrae famae conflentur; alioquin frustra irascimur obtrectatoribus nostris, si eis ipsi obtrectandi materias ministramus. si autem nobis diligenter atque sollicite omnia ad honestatem prouidentibus 7] Matth. 23, 3. 8] (Rom. 12, 17). 12] (Phil. 2,15). 15] Rom. 12,17. 16] I Cor. 10, 32. 33. t 2 castigationem t/J corporis] corporis ut u nil] uichil x, n v 3 tanto] tantoque u 4 aliquid in se M 5 ac] aut v Christi om. v neue minus-doceat om . t/J 6 reprobetur] a domino add. uxv reliqua usque ad finem epistulae om. xyv 8 pr . et om. u curemus] habeamus rationem ROBW . 9 non om. t/J 10 hoc om. t/J 11 perficere u ut] et t/J 12 commendat t/J 15 et om. t/J 17 sicut] sicut et u 18 placebo u 19 est] sit u tamque] tam u 23 atque] ac y adhibeamus uitae nostrae t/J 25 aduersus t/J 26 famae flamma confletur Rosw . 27 ipsis u materiam Rosw . cunctisque actibus nostris timorem dei praeferentibus illi nihilominus insaniunt, consoletur nos conscientia nostra, quae tunc maxime tuta est, tunc optime secura est, cum ne occasionem quidem male de se sentiendi dedit; illis enim uae dicitur per prophetam, qui dicunt quod bonum est malum, qui lucem appellant tenebras et quod dulce est amarum uocant. nobis ergo saluatoris aptabitur sermo: beati estis, cum uobis maledixerint homines mentientes. nos modo id agamus, ut male de nobis nemo loqui absque mendacio possit. Ita habeto domus sollicitudinem, ut aliquam tamen uacationem animae tribuas. eligatur tibi oportunus et aliquantulum a familiae strepitu remotus locus, in quem tu uelut in portum quasi ex multa tempestate curarum te recipias et excitatos foris cogitationum fluctus secreti tranquillitate componas. tantum tibi sit diuinae lectionis studium, tam crebrae orationum uices, tam firma et pressa de futuris cogitatio, ut omnes reliqui temporis occupationes facile hac uacatione compenses. nec hoc ideo dicimus, quo te retrahamus a tuis; immo id agimus, ut ibi discas ibique mediteris qualem tuis te praebere debeas. Familiam tuam ita rege et confoue, ut te matrem magis tuorum quam dominam uideri uelis, a quibus benignitate potius quam seueritate exige reuerentiam. fidelius et gratius semper obsequium est quod ab amore quam quod a metu accipitur. praecipue autem in coniugio uenerabili atque immaculato apostolicae regulae ordo teneatur. Seruetur imprimis uiro auctoritas sua totaque a te discat domus quantum illi honoris debeat. tu illum dominum obsequio tuo, tu magnum illum tua humilitate demonstra, tanto ipsa honoratior futura, quanto illum amplius honoraueris. caput enim, ut ait apostolus, mulieris est uir, nec aliunde magis reliquum corpus ornatur quam ex capitis dignitate. unde idem alibi dicit: mulieres, subditae estote uiris, sicut oportet in domino. sed et beatus Petrus apostolus ait: similiter autem mulieres subditae sint uiris, ut et si 4] Es. 5, 20. 7] Matth. 5, 11. 27] I Cor. 11, 3. 29] Col. 3,18. 31] I Petr. 3, 1. 4 enim om. 1/1 5 appellant u, dicunt 1/1 7 maledixerint uobis 1/1 10 solicitudinem domus Rosw . 11 aliquantum Rosw . 14 ibi Rosw . diuinae sit 1/1 16 facile om. 1/J 17 te otll . 1/1 18 praebere te t/J 20 potius u, magis 1/1 21 quod om. u 22 accipitur] proficiscitur Romc . 25 dominum Rosw., om. uyr 27 quantum 1/J 30 apostolus om. u qui non credunt uerbo per mulierum conuersationem sine uerbo lucrifiant. si ergo etiam gentilibus maritis debetur honor iure coniugii, quanto magis reddendus est Christianis? Atque ut ostendat quibus ornamentis etiam uiris iunctae feminae decorari debeant, ait: quarum sit non extrinsecus capit latura aut circumdatio auri aut uestimentorum cultus; sed absconditus cordis est homo in incorruptibilitate quieti et modesti spiritus, qui est in conspectu dei locuples. sic enim aliquando et sanctae mulieres sperantes in domino ornabant se subiectae propriis uiris, sicut Sara oboediebat Abrahae dominum suum uocans. haec autem praecipiens non eas iubet squalere sordibus et horrentibus pannorum assumentis tegi, sed immoderato cultui et nimis exquisito interdicit ornatui simplicemque commendat ornatum atque habitum, de quo et uas electionis ait: similiter autem et mulieres in habitu ornato cum uerecundia et sobrietate ornantes se, non in tortis crinibus aut auro aut margaritis uel ueste pretiosa, sed, quod decet mulieres promittentes castitatem, per opera bona. Repperi uero te mirae fidei ardore succensam aliquot iam ante annos continentiam proposuisse et reliquum uitae tuae tempus pudicitiae consecrasse. magni hoc animi signum et perfectae uirtutis indicium est renuntiare subito expertae uoluptati, fugere notas carnis illecebras et calentis adhuc aetatis flammas fidei amore restinguere. sed illud simul didici, quod me non mediocriter angit ac stimulat, te uidelicet tantum hoc bonum absque consensu et pacto uiri seruare coepisse, cum hoc apostolica omnino interdicat auctoritas, quae in hac dumtaxat causa non modo uxorem uiro, sed etiam uirum uxoris subiecit potestati. uxor, inquit, sui corporis potestatem non habet sed uir; similiter autem et uir potestatem non habet sui corporis. tu uero quasi oblita foederis nuptialis pactique 5] I Petro 3, 3. 14] I Tim. 2, 9. 28] I Cor. 7, 4. 1 mulieris u 2 lucrefiant t/J detur u 3 quanto] quam u 5 decorari] decorari se u non sit u 6 sed u, sed qui t/J 8 et] ac t/J sicJ sicut u 10 subiectis ift 11 suum] eum y squalore u 12 sed] et u cultu y 13 commendet u 15 ornato om . u 16 se om. u alt . aut om . u 19 mire u, mire t/J, miro Rosw . 21 magni u, magnum y 23 calentes u amore u, ardore t/J 24 illud] quoque add. t/J ac] et t/J 25 seruari u 26 hoc] hinc t/J omnino om. t/J 29 et om. u uir-sui corporis sed ous. t/J huius ac iuris immemor, inconsulto uiro uouisti domino castitatem. sed periculose promittitur quod adhuc in alterius potestate est; et nescio quam grata sit donatio, si unus offerat rem duorum. multa iam per huiuscemodi ignorantiam et audiuimus et uidimus scissa coniugia, quodque recordari piget, occasione castitatis adulterium praeparatum; nam dum una pars se etiam a licitis abstinet, altera ad illicita delapsa est. et nescio in tali causa quis magis accusari, quis amplius culpari debeat, utrum ille qui repulsus a coniuge fornicatur an illa quae repellendo a se uirum eum fornicationi quodam modo obicit. atque ut super hac causa quid ueritas habeat agnoscas, pauca mihi de diuina auctoritate ponenda sunt. apostolicae doctrinae regula nec cum Iouiniano aequat continentiae opera nuptiarum nec cum Manichaeo coniugia condemnat. ita uas electionis ac magister gentium inter utrumque temperatus incedit ac medius, ut remedium incontinentiae indulgeat et ad praemium prouocet continentiam, totusque in hac causa eius hic sensus est, ut ex utriusque sententia proponatur castitas aut certe ab utroque debitum commune soluatur. Sed ipsa iam apostoli uerba ponamus totamque hanc causam a sui principio retractemus. loquitur enim ad Corinthios: de quibus autem scripsistis mihi, bonum est homini mulierem non tangere. et quamquam hic laudauerit castitatem, tamen, ne aliquibus uideatur prohibere coniugia, subiungit: propter fornicationem autem unusquisque suam uxorem habeat et unaquaeque suum uirum habeat, uxori uir debitum reddat, similiter autem et uxor uiro. mulier autem sui corporis potestatem non habet sed uir, et uir sui corporis potestatem non habet sed mulier. nolite fraudare inuicem. ac rursus, ne tanta pro nuptiarum parte dicendo uideretur excludere castitatem, sequitur: nisi forte ex consensu ad tempus, ut uacetis orationi. et statim quasi recusat hoc quod dixit ad tempus, ne non tam perpetuam 19] I Cor. 7, 1. 22] I Cor. 7, 2-4. 28] I Cor. 7, 5. 3 sit grata ty si om. u unus] et unus u 4 huiuscemodi] hmfii u 5 praeparatum u, perpetratum ip 7 amplius u, magis, 9 eum om. u obicit] obiecit u quodam modo obicit fornicationi 1/1 11 nec] ne u 12 aequet u coutinentiam operi nuptiali 1// nec] ne u 14 remedium] et remedium, 15 eius] et u 19 enim u, autem 1p, om. Rosw . 23 et unaquaque-haboat om . uw 25 autem bis om . 1/1 potestatem sui corporis u 26 pr . nou] no xp 27 rursum 1f> 30 recuset V quam temporalem et breuem continentiam docere uideatur; ait enim: propter incontinentiam uestram. hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium. unde hoc, quod dixit ad tempus, docet meditationem debere fieri castitatis, ut per certa interualla temporum quasi exploratis continentiae suae uiribus sine periculo utrique promittant quod ab utroque est seruandum semper. quid autem absolute uelit, manifeste dicit: uolo autem omnes homines esse sicut me ipsum, id est in iugi ac perpetua castitate uiuere. Videsne quam caute, quam prouide, quam sine ullius occasione scandali, magister firmauerit de castitate sententiam, nolens tantum bonum in unius temeritate nutare, quod ligare et confirmare debet consensus amborum? et reuera quid ea castitate firmius est quidue tutius quam quae ex duorum coepta sententia ab utroque uel in commune seruatur? nec de se tantum altera pars sollicita mutuo se ad uirtutis animet perseuerantiam; hoc enim sicut alia quoque bona non tantum coepisse sed perfecisse laudandum est. iamdudum, ut intellegis, scopuloso difficilique in loco uersatur oratio nec audet in alterutram declinare partem, dum aequaliter utrumque formidat; sed ex nostra difficultate tuum agnosce discrimen; maluimus enim te contristare forsitan uera dicendo quam ficta adulatione decipere. duplex, ut uides, malum aequale et anceps periculum est; ex utroque artaris, ex utroque constringeris. contemnere omnino uirum atque despicere aperte contra apostoli sententiam est. perdere uero tanti temporis castitatem et deo non reddere quod promiseras timendum atque metuendum est, ut uulgo dicitur: facile ex amico inimicum facies, cui promissa non reddas. sic enim scriptura dicit: quod si uotum uoueris domino deo, ne moreris reddere illud, quia quaerens quaerit illud 2] I Cor. 7, 5-7. 27] Deut. 23, 21; Eccle. 5, 3. 1 et] ac Rosaa. euim om . Tp 2 dico] dico uou u 4 fieri debere tp 6 promittunt u est et semper om . u semper est ab utroque seruandum Rosw . 7 autem u, om. tp omues] uos omnes M homines om. u 9 uiuere otia. tp 14 sententia] sententia est u uel uip, uelut Rosw . 15 pars altera tp 16 animet u, ammouet tp 18 oratio om. u 19 declinasse u 20 mallemus u contristare te tp 21 uera] tua uera u decipere om. u laudare ψ 24 pro (pro na.2)u,perdere ψ uir οψ 26ex u,de ψ laudare ip 24 perdere (pro m. 2) u, prodere \\p uiro tp 26 ex u, de 1J1 facias t/J 27 reddes u (* m. 2) sic Rosw., sicut ulJ1 28 ne uip, non Rosw . dominus deus abs te, et erit tibi in peccatum. ait ergo: debitam honorificentiam uiro exhibe, ut ex utroque debitum domino, quod uouisti, reddere possis. de cuius conscientia non diffidimus, si paululum expectasses, non quod te a bono castitatis retrahamus, sed huius animum ad castitatis oraculum totis uiribus incitemus, ut uoluntarium sacrificium offerat doo in odorem suauitatis, ut exuta mens a cunctis retinaculis mundanis atque corporalibus uoluptatibus sit et ualeatis plenius inhaerere dominicis praeceptis; quod tamen ne quid a nobis negligenter esse dictum arbitreris, diuinarum scripturarum testimoniis edocuimus, sicut etiam apostolus dicit: et erunt duo in carne una; iam non una caro, sed unus spiritus. Hoc sacramentum magnum est arduumque est iter castitatis; sed magna sunt praemia, uocatque nos dominus in euangelio dicens: uenite, benedicti patris mei, possidete praeparatum nobis regnum ab origine mundi. idem ipse dominus dicit: uenite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam. tollite iugum meum super uos et discite a me quia mitis sum et humilis corda; et inuenietis requiem animabus uestris; iugum enim meum suaue est et onus meum leue. dicit enim idem dominus his qui ad sinistram eius erunt: discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, quem praeparauit pater meus diabolo et angelis eius; nescio uos, operarii iniquitatis. ibi erit fletus et stridor dentium. illi utique omnes plangent illique lugebunt, qui ita se curis uitae praesentis inuoluunt, ut obliuiscantur futuram, quos somno quodam ignorantiae et malae securitatis oppressos fluctibus domini comprehendet aduentus, unde ipse in euangelio ait: attendite nobis, ne forte grauentur corda uestra in crapula et ebrietate et curis huius uitae, ne forte superueniat in uos repentina dies illa; tamquam laqueus enim superueniet in omnes qui sedent super 1] I Cor. 7, 4. 10] I Cor. 6,16. 11] Matth. 19, 6. 14] Matth. 25, 34. 15] Matth. 11,28.29.30. 20] Matth. 25, 41. 27] Luc. 21, 34. 1 deus] deus tuus 1/1 et om. u tibi] enim u ait Rostc., aut V, at u 2 domino debitum V quod] quo u 7 sit om. u et om . u, ut Rosw . ualeas Rosva . 10 edocuimus u (M m. 2) 12 iter est 4r 16 ego reficiam uos u 19 meum om . 1/1 20 dicet y enim om . y 23 erit ibi Bosw . illique u w, illi Rosw . 24 curis se Rosw . 26 domini] diu u 30 loquens 1/1 enim om. u faciem omnis terrae, et rursum: uigilate et orate; nescitis enim quando tempus sit. Beati sunt qui ita exspectant, ita illum speculantur diem, ut se ad eum cotidie praeparent, qui non de praeterita sibi iustitia blandientes secundum apostolum per dies singulos in uirtute renouantur. iustitia enim non proderit ei, a qua die iustus esse desierit. sicut etiam iniquo non nocebit iniquitas sua a die, quo se ab iniquitate conuerterit. nec sanctus ergo securus esse debet, quamdiu in huius uitae agone uersatur, nec desperare peccator, qui secundum praedictam prophetae sententiam una die iustum se efficere potest; sed totum, quo tenditur, spatium uitae tuae est, ut peragere possis iustitiam nec de praeterita iustitia confidens remissior efficiaris. sed, sicut dicit apostolus, posteriora obliuiscens, ad ea autem quae anteriora sunt me extendens, ad destinatum persequar brauium supernae uocationis, sciens scriptum esse cordis inspectorem deum. et ideo satagit, ut animam mundam habeat a peccato. propter quod scriptum est: omni custodia serua cor tuum, et iterum: diligit dominus munda corda. accepti autem sunt ei omnes immaculati. idcirco age, ut ordines reliquum tempus uitae tuae sine offensa, ut possis secure canere cum propheta: perambulabam in innocentia cordis mei, in medio domus meae, et iterum: introibo ad altare dei, ad deum qui laetificat inmunda meam, quia non inchoasse sufficit, sed perfecisse iustitia est. EXCERPTA BOBIENSIA. Praecepit dominus coruis ut pascerent Heliam in torrente Choreb sedentem. mira profecto res est, ut uiro sancto auis inmunda uitae subsidia ministraret. unde si et nos contemnentes etiam propria 1] Matth. 24, 42. 25, 13. 6] (II Cor. 4, 16). 7 (Ezech. 18, 24). 13] Phil. 3, 13. 14. 15] (Prou. 24, 12; Act. 1, 24). 17] Prou. 4, 23. 20] Ps. 100, 2. 21] Ps. 42, 4. 4 ad eum om . V 6 enim] iusti add. Rosw . a quo die Rosw., a die qua I/J esse om . y 10 uno Rosw . 11 est Rosw., om. utp 12 sed om. u apostolus dicit I/J 14 me] se u persequor Rosw . 15 deum] esse deum I/J 16 ideo u, idcirco 1/1 17 dominus diligit corda munda. accepti sunt autem I/J 19 tuae] sue u 20 secure] secura tp 23 inchoasse non Rosw . 25 praecipit f 27 emitemur / imitemur paupertatem Heliae, credite dicenti, quod inmunda animalia id est homines peccatores deuoto nobis obsequio ministrabunt. Cur Heliseus mansuetus ac mitis paruulos legimus bestiis tradidisse? Heliseus propheta figuram Christi gerebat. denique uocabulum istud istud dei interpretatur. salus autem dei quid aliud est nisi filius eius, qui et saluator est mundi? paruuli uero inludentes saluti dei in Heliseo Iudaeorum habuere personam, qui clamabant dicentes: ascende, calue, ascende. quod in Caluariae loco Christus ascensurus erat in crucem, et conuersus, ait scriptura, maledixit eis in nomine domini. et exierunt duo ursi de silua et interfecerunt XLII infantes. et Christus post passionem et ascensionem ad caelos, sicut Heliseus ascendit in Bethel id est in domum dei, conuersus maledixit Iudaeis post XLII annos ascensionis suae et inmisit duos ursos id est duos reges horrendos, Vespasianum et Titum, qui de siluis gentium prodientes crudeli eos strage iactauerunt. Iustus septies cadit in die, et resurgit. qui semel cadit et iterum, quomodo iustus uocari possit? ideo iustus dicitur, quia cadens erigitur. septimus autem numerus requiem docet. qui in septimo ceciderit cauere debet, ne ulterius cadat. iam oportuerat post unum lapsum cauere de reliquo; sed qui misericors deus est patienter suffert huiusmodi lapsus, ut quis uel in septimo resipiscat. si autem neglegentior quis effectus resurrectionis transierit numerum, non potest dici iustus, sed propter multitudinem delictorum in peccatorum numero deputatur. duobus modis homo delinquit, proposito et casu, ut alius peccare uelit et alius praeueniatur peccato. sed casus duplici diuiditur modo, ignorantia et infirmitate. ludas proposito peccauit dicens: quid uultis mihi dare, et ego nobis illum tradam? hic quod proposuit uolens inpleuit et ideo iustam sceleratissimae uoluntatis mercedem recepit. Petrus uero infirmitate dominum negauit mortem timens, qui se mortem pro Christo passurum esse promiserat. sed quia derepente uictus fuerat, ideo uelocem lapsi ueniam promeretur. Paulus uero 8] IIII Reg. 2,23. 9] ib. 24. 16] Prou. 24,16. 26] Matth. 26,15. 3 helesseus £ bestis tradidise. helesseus jjfeta £ 5 intp / 7 he- II lessio £ babere £ 12 helissius £ bethiel £ 13 inmissit of 14 orrendos uaspasiauum £ 15 prodientes F, prodeuntes Mur . crudili £ 18 eregitur £ ciciderit £ 20 labsum £ et infra sufert £ 21 neglegentius £ 24 dilinquit £ propossito et cassu £ 25 uellit £ cassus £ 26 propossito £ propossuit £ 28 mercidem £ 30 se euanuit in £ promisserat £ ignorans persecutor effectus celeri uenia sanatur ipso etiam adtestante: persecutus sum ecclesiam dei, sed misericordiam consecutus sum, quod ignorans feci. uides ergo alios nolentes cadere, alios elidi propria uoluntate. duo etiam quaedam in homine sunt, obliuio et ignorantia. obliuiscitur homo deum, cum peccare proponit; ignorat autem, cum praeuentione delinquit, ut puta fornicatus est quis nolens, alius uero repugnans fornicationi infirmitate uictus est. unum quidem est amborum peccatum, sed non erit aequalis paenitentia, quia ille nolens, hic uero nolens in certamine uictus succubuit. uides quae sit peccati distantia? ecce quomodo cadit iustus et domino manum subponente saluatur. Dei uoluntati nostra potestate adiuuemus, ut ipse sua uirtute nostrae faueat uoluntati, quia scriptum est: non uolentis neque currentis sed dei miserantis est. uelle enim et currere nostrum est; dei autem misereri, ipsa etiam ueritate apostolis adtestante: sine me nihil potestis facere. item Iohannes nemo, ait, potest a.ccipere quicquam supra terram, nisi ei datum fuerit de caelo, et Paulus: quid habes, inquit, quod non accepisti? si accepisti, cur gloriaris, quasi non acceperis? etc. Itaque si quis nunc exacerbarit deum, Moysi imitetur exemplum, qui dubitationis culpam paenitentiae et humilitatis satisfactione delenit. si sacrilegii quis crimen incurrit, imitetur Aaron, qui confessionis et humilitatis per medellam transgressionis expiatus crimine sacerdotii meruit principatum. si quis adulterium et homicidium fecerit, consideret Dauid et agat paenitentiam atque medicamine sanus effectus in dei timore permaneat. si quis in confessione fuerit uictus et tormentis cedens fidei exstiterit proditor, Petri qui negauit imitator existat. egressus foras id est egressus a perfidia fleat amariter et recurrat ad 2] I Cor. 15, 9. 13] Rom. 9, 16. 15] Philem. 14. 16] Ioh. 3,27. 18] I Cor. 4,17. 1 persequtor £ 2 pereequtus £ aecclessiam J- missericordiam consequtus f 6 dilinquit / 8 penitentia £ 11 saluatur etc. Mur . 12 nostra f 13 n F, neque Mur . 14 misserantis f, miserentis Mur . 15 missereri / apostolos Mur . 16 item Iohanues-de caelo om. Mur . iohannis f 18 inquid / accipisti si accipisti f 19 acciperis F, acceperis etc. Mur . 20 nunc om. Mur . exaceruarit F, exacerbauerit Mwr . mysi emitatur f 22 cremen f et infra emitetur aron £ 23 medelam Mur . 24 considerat dlt.F 26 timore dei Mur . 27 exsteterit f emitator existat f fidem. in magnis peccatis magnorum uirorum delicta monstrantur, ut si simili modo infirmus quis aut humilis errauerit, respiciens ad exemplum magnorum uirorum facilis uitae aditum inueniat et ad fidem paenitentiamque reuertatur etc. 1 dilicta f 2 si simili scripsi, simili si Mttr., simili / 3 poenitentiam £ 4 conuertatur Mur .